Wróżby kumaka

„Musimy uważać, żeby Polska nie znalazła się w niemieckim jadłospisie. Mówię, co widzę: Niemcy są zawsze głodni, nawet będąc już nasyceni. I tego się obawiam”. [Ja też się tego boję… Tymczasem politycy demonstrują zadziwiający ludzki talent zaprzeczania temu, co oczywiste] Historia późnej (złośliwi mogliby napisać, że geriatrycznej) miłości Niemca i Polki, którzy „spotkali się 2 listopada przy słonecznej pogodzie, na kilka dni przed runięciem berlińskiego muru”, a więc tuż po upadku komunizmu. Europę czekają przełomowe zmiany i równie przełomowe zmiany zachodzą w życiu pary starzejących się, owdowiałych bohaterów. Oboje zawodowo związani są ze sztuką – on jest profesorem historii sztuki, ona konserwatorką zabytków. Noszą praktycznie to samo imię: on – Aleksander, ona - Aleksandra. Oboje mają podobną wrażliwość i podobne doświadczenia życiowe, bowiem pochodzą z rodzin przesiedlonych z powodów politycznych. Para pięknoduchów, kierując się szlachetnymi pobudkami, zakłada biznes cmentarny, dzięki któremu urodzeni i/lub wychowani w przedwojennym Gdańsku Niemcy z RFN, mogą spocząć na tamtejszym Cmentarzu Polsko-Niemieckiego Pojednania. Powodzenie tego projektu daje nadzieję (zwłaszcza Aleksandrze),że z czasem dołączą do niego nieufni Litwini i pozwolą urodzonym w Wilnie Polakom, wrócić do Wilna po śmierci. (okazuje się jednak, że łatwiej żonglować śnieżkami w piekle, niż Litwinów przekonać do Polaków. Nawet tych martwych). Książka ma wydźwięk satyryczny, a satyra (często gorzka) wymierzona jest w kapitalizm, który nawet najszlachetniejszą ideę koniec końców sprowadzi do szmalu, w jednoczące się Niemcy i w moc niemieckiej waluty, która potrafi zdziałać to, co kilkadziesiąt lat wcześniej nie udało się niemieckim Tygrysom i Fockom. Historię opowiada zdystansowany i dość sceptyczny narrator, niewykluczone, że sam Gunter Grass, który został do jej opowiedzenia zobowiązany przez Aleksandra, swojego kolegę z lat szkolnych. Aby wywiązać się z powierzonego zadania, przegląda przesłane mu osobiste notatki, akta i listy kolegi. Ten dystans i sceptycyzm narratora jest – w mojej ocenie - mocno wyczuwalny. Duży walor tej historii stanowi jej kontekst historyczny: Polska i Niemcy w momencie upadku muru, ale przed upadkiem Związku Sowieckiego. W sensie bardziej uniwersalnym, ponadczasowym „Wróżby kumaka” to książka o miłości – późnej i niespodziewanej, lecz godnej szacunku - o starzeniu się, powolnym umieraniu, ale też o nagłej a niespodziewanej śmierci. Spostrzeżenia autora, jego intelektualna uczciwość i niezależność oraz zdolności profetyczne, którymi się wykazał (wiele wątków można odczytać jako alegorię dzisiejszej UE) powodują, że w moich oczach Gunter Grass jawi się jako postać wręcz patriarchalna. Jeszcze tylko dodam, że w tradycji niemieckiej, kumkanie kumaka zapowiada nieszczęście, jest więc znakiem złej wróżby. Tym, czym u nas krakanie wron, tylko znacznie, znacznie bardziej...