Towarzysz Nachman

Znakomita powieść Israela Joszuy Singera, przedwcześnie zmarłego brata noblisty Isaaca Bashevisa. Wydana w USA w 1937 r., w roku kolejnej fazy czystek stalinowskich w ZSRR. Dotyczy jednak zwykłych ludzi, którzy dostali się w tryby historii. Czytelnik śledzi losy Matesa Ritera i jego rodziny, w tym wyczekiwanego syna – tytułowego Nachmana. Od trudnej egzystencji w Zaułku Biednych w podwarszawskim miasteczku przed pierwszą wojną światową, aż do lat trzydziestych. I wbrew pozorom Riterom wcale się nie poprawia. Z małomiasteczkowej biedoty stają się stołeczną. Starszym siostrom też się nie przelewa, ani w życiu osobistym, ani zawodowym. Czy trudno się dziwić, że na młodego piekarza podziałały rewolucyjne hasła i uwierzył w raj na ziemi w sąsiednim kraju? A jego towarzyszka życia pragnęła dzielić jego los? Israel Singer wprowadza do powieści tylko dwie znaczące postacie – towarzysza Daniela, przywódcę warszawskich komunistów oraz szefa stołecznej „defensywy” czyli policji - Konrada Łempickiego. Ten drugi zresztą szybko znika z kart powieści, zaś pierwszy – przeciwnie. Książka, mimo wyraźniej fabuły ma charakter niemal moralitetu. Większość postaci nie jest przedstawiona lecz jedynie opisana, ewentualnie nazwana imieniem lub nazwiskiem bądź funkcją. Miejsce akcji ma znaczenie o tyle, że są to małe miasteczka (sztetle) i stolice. Adresów nie ma za wiele, aczkolwiek Warszawiak bez trudu pewne wyłowi. Tak rozumiana fabuła ma wydźwięk fatalistyczny i przygnębiający. Żydom, szczególnie tym, którzy nie są bogaci (a takich byłą przytłaczająca większość),wszędzie było źle. I pod rosyjskim zaborem, niemiecką okupacją, w niepodległej Polsce i wreszcie pod rządami „jedynego słusznego” ustroju, który akurat im obiecywał najwięcej. Oni byli odpowiedzialni za porażki rosyjskie, niemieckie i polskie, za całe zło, które przecież wszak i ich dotykało. Wszędzie obcy pozostali takimi i tam, gdzie ich wabiono, aczkolwiek nie do kraju, tylko do pracy na jego rzecz poza jego granicami. Mieli – nie tylko oni - obiecywać raj, z którego jednak nie chciano dać im możliwości korzystania. No chyba, że dopasowywali się do chóru miernot i karierowiczów. Starszy z braci – pisarzy Singerów opublikował książkę w USA. Opisał kraje, które znał, ustroje, z którymi się zetknął. Rosyjski komunizm opisał na długo przed tym, zanim wielu zachodnim i amerykańskim intelektualistom otworzyły się oczy. Zdążył bowiem poznać i ten ustrój i sytuację mas żydowskich w Europie. Jeszcze nie wiedział, co się stanie za parę lat. Ale zapewne czuł, że nic dobrego. Los Riterów i im podobnych był nie do pozazdroszczenia. Nie tylko Nachman, niczym tonący, chwytał się brzytwy i nie tylko on się pokaleczył. Biednemu wiatr w oczy. Trudno się zatem dziwić, że robi wszystko, by to zmienić. I nie tylko on. Ale nie wszystko złoto, co się świeci. Wybitna powieść o zwykłych ludziach, o ofiarach biedy, przesądów, zaufania do innych ludzi, instytucji i idei. Wreszcie o tym, że łatwo oceniać innych, nie wchodząc w ich buty.