Silva Rerum III

Trzeci tom sagi rodu Narwojszów, pióra najpopularniejszej litewskiej pisarki. Zgodnie z przyjętą przez autorkę konwencją akcja rozgrywa się w latach 1748-49 z przeskokiem do ostatniego rozdziału, dziejącego się już pod panowaniem nowego króla. Tym razem trzecioosobowy narrator towarzyszy jednemu bohaterowi – Piotrowi Antoniemu Narwojszowi, najstarszemu synowi Jana Izydora, wnukowi Kazimierza i prawnukowi Jana Macieja. W odróżnieniu od ojca i dziadka jest on ekonomem Radziwiłłów i ich zaufanym człowiekiem. A trzeba przyznać, że w tym pokoleniu familia ta zaowocowała wykwitem zaiste ciekawych postaci, jak hetman Michał Kazimierz ”Rybeńko” i słynny później syn Karol Stanisław „Panie Kochanku”, jego brat Hieronim Florian, kuzyni Marcin Mikołaj i Jerzy oraz pierwsza małżonka Rybeńki – Franciszka Urszula z Wiśniowieckich, dramatopisarka i tłumaczka, poetka, animatorka teatru, ważna postać w książce. Wielu czytelnikom trzecia część podoba się najmniej. Z jednej strony w tle - poza pożarami Wilna – nie ma bowiem żadnych wielkich wydarzeń, wojen, bitew, traktatów, z drugiej zaś brak typowego wątku romansowego, w tradycyjnym stylu. Ale takie to były czasy i na tym polega talent Kristiny Sabaliauskaite, że wraz z każdym pokoleniem Narwojszów pokazuje ich prawdziwy świat, z całym jego kolorytem. W dziejach Rzeczpospolitej Obojga Narodów okres późnego baroku i rokoka nie zaowocował wojnami i traktatami. To czas inwestycji w budowę pałaców i kościołów (słynny barok wileński),teatrów i podobnych spektakli, jak opisane w powieści uroczyste obchodzenie ostatków, bale maskowe czy pompa funebris – teatralne, reżyserowane uroczystości pogrzebowe. Wszystko przy użyciu dużych środków z dekoracjami i nierzadko muzyką, teatrem i baletem. I brawa dla autorki, że to pokazała. W życiu prywatnym warstw zamożnych to okres pełnej swobody obyczajowej, która pozwoliła przetrwać na papierze wielu rodom magnackim. Okres poszukiwań literackich, jak w przypadku Franciszki Urszuli, żony Rybeńki, mistyczno-filozoficznych i kabalistycznych – jak u Marcina Mikołaja, najciekawszej postaci tomu, czy militarystycznych, jak u Hieronima Floriana, niedoszłego króla. To także czasy słabej władzy centralnej, band – często szlacheckich – napadających podróżnych na gościńcach, swobody lokalnych (Barbara) i przyjezdnych (jej mąż) oszustów oraz cudzoziemców bogacących się na tym, czego naród szlachecki robić nie chciał, czyli architekturze (Jan Krzysztof Glaubitz),handlu, usługach i medycynie (przede wszystkim Żydzi),sztuce figuratywnej (Włosi). To także czas zdrad przedstawicieli obojga płci, romansów i poszukiwań w miłości, daleki od konserwatywnej wizji sarmatyzmu, co książka świetnie odzwierciedla. Autorka świetnie pokazała świat Żydów Wielkiego Księstwa Litewskiego, protoplastów późniejszych litwaków (nie mylić z chasydami). Wspomniana jest nawet postać Gaona Wileńskiego oraz spory wewnątrz tej grupy. No i clue programu – przemyślenia Marcina Mikołaja Radziwiłła, niezwykle celne i ciekawe, dotyczące teologii, filozofii, psychologii a nawet socjologii. Syna swojej epoki, który jednocześnie ją przerósł. Znakomita kontynuacja poprzednich tomów, oddająca ducha czasów, w których się rozgrywa.