Good night, Dżerzi

(Recenzja najpierw ukazała się na kulturaonline.pl) ”Good night Dżerzi” Janusza Głowackiego to oryginalny portret kontrowersyjnego pisarza, jakim był Jerzy Kosiński. To również satyra na nowojorski świat sztuki i kultury. Proza Głowackiego łączy cechy powieści, literatury faktu i felietonu. Tworzy to niesamowitą, nieraz wybuchową mieszankę, w której prawda przeplata się z fikcją i legendami narosłymi wokół postaci Jerzego Kosińskiego. Narrator – alter ego autora – często przyznaje, że ma problem z oddzieleniem autentycznych wydarzeń od mitów, jakie na swój temat zbudował tytułowy Dżerzi, czyli Kosiński. Wiadomo bowiem, że słynął z bujnej wyobraźni, a wielu znajomych nazywało go wprost notorycznym kłamcą, który wymyślał niestworzone historie nawet wówczas, gdy wcale nie musiał tego robić. W książce mamy sporo przykładów jego mitomanii. Przywołują je różne postacie, z których relacji i wspomnień Głowacki buduje portret autora ”Malowanego ptaka”. Obraz ten przypomina rozsypane puzzle, które stopniowo układają się w całość. Jednak nawet pod koniec lektury odnosi się wrażenie, że wciąż brakuje kilku elementów. Narrator daje wyraźnie do zrozumienia, że w przypadku człowieka tak kontrowersyjnego jak Kosiński, nie może być inaczej. Kim jeszcze był Dżerzi w oczach Głowackiego? Na pewno emigracyjnym pisarzem, za którym ciągnęła się wojenna trauma. Jego głośna powieść ”Malowany ptak”, porażająca okrucieństwem i antysemityzmem, od początku była w Polsce głośno krytykowana. Autorowi zarzucano obrzucanie rodaków błotem. Jednocześnie ta właśnie książka przyniosła Kosińskiemu sławę i sprawiła, że zaczęto interesować się w Polsce jego twórczością. Jej odbiór do dziś jest niejednoznaczny. Zekranizowanemu w Ameryce opowiadaniu ”Wystarczy być” zarzuca się, że jest plagiatem powieści ”Kariera Nikodema Dyzmy” Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. I faktycznie trudno nie doszukać się wielu podobieństw. ”Kroki”, ”Randkę w ciemno” i inne utwory uznaje się przede wszystkim za epatujące seksem, wynaturzeniami i przemocą, pomijając motyw manipulacji ludźmi i inne psychologiczne aspekty. Kosińskiemu przyszyto wiele łatek dotyczących i jego twórczości, i prywatnego życia. Wciąż wspomina się go jako seksoholika, alkoholika, mitomana, człowieka pozbawionego moralnych hamulców i złodzieja literackich pomysłów. Głowacki nie rozstrzyga jednoznacznie, ile jest w tym prawdy. Oddaje głos tym, którzy go lubili i tym, którzy go krytykowali. Jednocześnie w ciekawy sposób autor przedstawia nowojorski świat sztuki i biznesu, które są ściśle powiązane. Pokazuje, jak wiele znaczą znajomości, zależności, pieniądze i intrygi. Wbrew tytułowi opowiadania Kosińskiego, tu wcale nie wystarczy tylko być. Nie zawsze też gwarancją sukcesu jest talent. By zrobić karierę, trzeba mieć wysoko postawionego protektora; można też wywołać skandal, bo zasada ”nieważne jak mówią, byle by mówili” to dobra metoda. Całość napisana jest żywiołowo i barwnie. Autor miesza tu style, często posługując się językiem potocznym, dosadnym, a nawet wulgarnym. Robi to przede wszystkim wówczas, gdy odnosi się do życia swojego bohatera, jakby chciał podkreślić, w jaki sposób postrzegano Kosińskiego i jak on sam się zachowywał i wysławiał. Prostackie i ordynarne słowa padają w dialogach, w opowieściach znajomych autora ”Malowanego ptaka”, w anegdotach czy listach. Wulgarne słownictwo i niewybredne zachowania nie są też niczym zaskakującym w relacjach artystów z producentami, wydawcami, współpracownikami. Dostani Manhattan to tylko otoczka tego, co dzieje się pod warstwą luksusu i piękna. Pozory i bezpardonowa walka to sedno życia i cena, jaką płaci się w Ameryce za sławę. I to chyba najlepsza puenta książki Głowackiego.