Więzienie i pokój

Zamknięcie moskiewskiej sagi napisanej syna ofiar stalinowskich czystek. Tym razem akcja obejmuje okres od 1948 doi 1953 roku i ogranicza się w zasadzie – poza paroma nawiązaniami do Polski i USA- do terenów ZSRR, ze szczególnym uwzględnieniem Moskwy i Kołymy oraz incydentalnie – Gruzji. Główną rolę odgrywa tym razem najmłodsze pokolenie Gradowów oraz ich rówieśnicy. Spośród postaci historycznych, tradycyjnie obok Stalina czy Berii pojawiają się postacie świata kultury, m. in. Borys Pasternak, przedstawiony pozytywnie oraz luminarze ówczesnej oficjalne radzieckiej socrealistycznej literatury, jak Aleksander Fadiejew czy Władimir Sierow. Pewnym dysonansem jest mowa historycznej osoby – Konstantina Gamsachurdii, ojca Zwiada, pierwszego prezydenta niepodległej Gruzji po 1990 roku, znienawidzonego przez Rosjan, zarzucających mu nacjonalizm. Tu tenże wygłasza wiernopoddańczą mowę wobec Stalina i Berii. Może dyskredytacja ojca ówczesnego prezydenta Gruzji miała oznaczać poparcie autora dla walki ówczesnej Rosji z jedynym państwem(poza republikami nadbałtyckimi),które nie chciało przystąpić do Wspólnoty Niepodległych Państw? W książce dwukrotnie pada też nazwisko matki Aksionowa, Jewgienii (Eugenii) Ginzburg, a postać chłopaka z Kazania niewątpliwie wzorowana jest na samym autorze. Tak czy inaczej akcja meandruje pomiędzy Moskwą a Magadanem, wokół odpowiednio elit – politycznych kulturalnych i sportowych oraz wyrzutków społeczeństwa – zeków, aktualnych i byłych katorżników oraz ich rodzin. I nie trudno zauważyć, które ze środowisk jest przedstawione sympatyczniej. Jak i w drugiej części kobiety nie są „matkami Rosjankami” a mężczyźni „rycerzami bez skazy”. Tym niemniej jednak razi nadmiar podbojów seksualnych męskich bohaterów, którym przedstawicielki płci pięknej niemal pchają się do łóżka. No i absolutny nadmiar wulgaryzmów. Jak w polskich stand-up’ach. Dobrze pokazana jest z jednej strony atmosfera terroru, donosów i podejrzliwości, a z drugiej ulga po wojnie, potrzeba odreagowania zabawą i konsumpcją na miarę możliwości (w tym postawy tzw. stiliagów, czyli odpowiedników ówczesnych polskich bikiniarzy),a także beznadzieja życia, a raczej wegetacji, w strefie Gułagu. Jednym słowem w dalszym ciągu tradycyjna, dobra realistyczna rosyjska powieść epicka. Słabsza niż poprzednie części, ale ciągle uczciwa w przedstawianiu ZSRR.