Tako rzecze Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś

Zanim oddam się rytualnym orgiastycznym tańcom w rytm "pszestfych oczu" i "jomaha jomaso" (xD),chętnie pochylę się nad tą zacną pozycją, która jest zapisem wielogodzinnych rozmów wybitnego humanisty z wielką osobowością XX wieku. Część wywiadów powstała we wczesnych latach osiemdziesiątych a część w zaraniu XXI wieku. Siłą rzeczy obie te części różnią się znacznie - pierwsza z nich skupia się bardziej na gawędach literackich i filozoficznych, ta współcześniejsza - na bieżącej polityce, i pesymistycznych przewidywaniach przyszłości. Nie da się odmówić Lemowi tej wielkości i jako wybitnemu umysłowi, i pisarzowi, i futuryście. To kolejny lekarz zasłużony na poletku literatury, świadek trudnej epoki, Lwowiak pozbawiony swego miasta, niby skupiony na fantastyce naukowej i odległych galaktykach, a jakby bardziej zainteresowany filozofią i naturą ludzką. Rzuca się w oczy bogactwo podejmowanych w książce tematów, a na każdy z nich ma Lem mnóstwo do powiedzenia; z równą swobodą wypowiada się o literaturze, medycynie, biologii, filozofii, kosmologii i inżynierii. I ta swoboda wypowiedzi jest dla mnie i siłą i słabością tej pozycji. Bo SL wyraźnie ma tendencję do znęcania się. Znęca się nad ekranizacjami swych powieści. Znęca się nad kolegami po piórze i dawniejszą literaturą. Znęca się nad naturą ludzką i mentalnością mainstreamu, bylejakością i przeciętnością ludzkich codziennych wyborów i gustów. Znęca się nad technologią, która ogłupia ludzi. Dostaje się telewizji, populistycznym politykom, młodej polskiej demokracji, Kościołowi - ba, nawet biologiczne prawa ewolucji dostają po nosie z swą bezduszność i brutalność w kształtowaniu gatunków kosztem milionów trupów. W trakcie tych sardonicznych i pełnych pasji tyrad, miałam wrażenie, że Lem stoi gdzieś z boku na wyniosłej skale, spogląda z pogardą na kłębiącą się tłuszczę i niczym Petroniusz z obrzydzeniem wyciera ręce w perfumowaną chusteczkę. Moja ocena często zależy od czasu przeczytania danej książki. Sporo pozycji czytanych zbyt wcześnie dostało ode mnie znacznie wyższą ocenę niż na to zasługiwało, ale zostawiam to jako znak własnego minionego czasu i dawnej wrażliwości. Gdyby ta księga trafiła do mnie dawno, dawno temu, zabrakłoby mi skali na jej ocenę. Dziś nie mogę dać mniej niż 7, bo to świadectwo niezwykłej myśli, ale też nie więcej za ten arystokratyzm i pogardę dla bieżących spraw. Często przy danej lekturze wpada mi porównanie z książką ostatnio czytaną - w tym wypadku były to Dzienniki Maraia. I uderzyło mnie, że ten stary Węgier, literat zupełnie nie zainteresowany sprawami techniki i skupiony na sprawach poezji i sztuki - na długo przed Lemem dał o wiele lepszy obraz przyszłości Europy, trafnie przewidział rozpad żelaznej kurtyny, zjednoczenie Niemiec i rozwój Chin - tych małych żółtych ludzików, którzy za trzy pokolenia nauczą się technologii i podbiją świat. Przy tych niewymuszonych, mimochodem rzucanych uwagach, futurologia SL w skali "mikro" wydaje się przestrzelona. Zresztą Marai to miłość bliźniego i serce do ludzi, Lem zaś - mizantropia i "wojujący pesymizm".