Stalin. Dwór czerwonego cara

Książka Simona Sebaga Montefiorego to wielka skarbnica wiedzy. Ponoć najlepsza biografia Stalina, jaka kiedykolwiek powstała. Oparta o nieznane dotąd materiały, zawiera treści, których nie znajdzie się ani w podręcznikach, ani w publikacjach internetowych. Napisana po mistrzowsku. Dużo faktów i nazwisk, ale podanych w sposób bardzo przystępny i nieprzytłaczający. I bardzo konsekwentnie — chronologicznie z krótkimi dygresjami, bez zbędnych upiększeń, rozbudowanych anegdot. Dzięki dobremu stylowi (i językowi!) czyta się jak dynamiczną i emocjonującą powieść, w której początkowo można — jeśliby czytać bez przygotowania — sympatyzować z głównym bohaterem, szczególnie we fragmentach, odnoszących się do relacji z żoną, ukochaną córką, czy okresu przed Wielkim Terrorem, gdy na arenę gier politycznych wchodził Stalin-idealista. Oczywiście kolejne rozdziały szybko dowodzą, że czytamy o wyrachowanym cyniku, któremu daleko do socjalistycznych czy marksistowskich ideałów, a ważna jest najpierw krwawa i bezwzględna rewolucja, a potem autokratyczna władza. Montefiore doskonale buduje portret tyrana i ludobójcy. Z jednej strony widzimy drażliwego i podejrzliwego paranoika, z drugiej hardego i upartego megalomana, przekonanego o własnej nieomylności. Obserwujemy inteligentnego wrażliwca (dużo czyta, kocha operę i śpiew, interesuje się historią),a jednocześnie okrutnego maniakalnego psychopatę. Chwila objęcia przywództwa na czele komunistycznego reżimu to moment przełomowy. Pojawia się atmosfera terroru, nieufności, wszechobecnego strachu. Bestialskie uśmiercanie, więzienia i tortury, łatwość w ferowaniu wyroków, bezwzględność dla najbliższych "palatynów" a nawet członków rodziny oraz wymuszanie służalczej lojalności (denuncjacje, prowokacje, spiski) to standardy na dworze cara Stalina, szczególnie w czasie Wielkiej Czystki. Charakter psychopaty z manią wielkości był także powodem błędów militarnych w czasie II wojny światowej, chociaż tu autokratyczny upór i zmysł manipulacji zwyciężyły. Propaganda na rzecz wielkości Rosji i ugoda z Cerkwią spowodowały, że absurdy strategiczne kompensowane były poświęceniem społeczeństwa. "Czerwony car" pozostał krwawym dyktatorem i zbrodniarzem do śmierci. Montefiore — jeden z najbardziej cenionych w świecie ekspertów od dwudziestowiecznej historii Rosji — nie formułuje swoich historycznych ocen, nie przeprowadza politycznych analiz. Koncentruje się na codziennym życiu Stalina i jego najbliższego otoczenia. Oddaje nam efekt swojej wieloletniej pracy — obiektywną, merytoryczną wiedzę, zdobytą dzięki badaniom i podróżom, opartą o materiały źródłowe. Wszystkie fakty dokumentuje, korzystając ze źródeł pisanych (biografie i wspomnienia, listy, zapisy zeznań),a także licznych osobistych rozmów z żyjącymi jeszcze świadkami wydarzeń i ich krewnymi. Dzięki temu otrzymujemy złożony obraz całego kremlowskiego dworu i portrety wszystkich "palatynów" wraz z ich wzajemnymi relacjami. Obraz społeczności zniewolonej przez strach do granic obłędu.