Skąd

Kolejna autobiograficzna książka Sašy Stanišića. Niemiecki autor pochodzi z Višegradu, miasta opisanego w „Moście na Drinie” Ivo Andrića, z mieszanej serbsko-boszniackiej rodziny a do swojej nowej ojczyzny przyjechał mając 14 lat. To wszystko w zasadzie już opisał w powieści „Jak żołnierz gramofon reperował”. Ale jak widać przeszłość tkwi w nim bardziej od teraźniejszości. „Skąd” to wspomnienia snute przez czterdziestolatka obserwującego proces odchodzenia babci. Inaczej niż w „Żołnierzu …” wojny jest bardzo mało. Za to wielokrotnie wspominane są jej skutki oraz to co całkowicie zniszczyła. Widać, że autor nigdzie nie czuje się u siebie. Višegrad i okolice są teraz prawie czysto serbskie i to w najbardziej nacjonalistycznym wariancie. W domu krewnych autora wiszą portrety zbrodniarzy wojennych - Mladića i Karadzića a jego matka prosi, by na czas wizyty u nich mówić do niej innym imieniem, aby nie wydało się, że jest Boszniaczką. Dawni komuniści są teraz prawosławni, nawet martwym zamawia się cerkiewne egzekwie na grobami z czerwoną gwiazdą. W Niemczech na zawsze pozostanie imigrantem. Jego kumple ze szkoły to inni Jugole, Polacy (Wojtek, Krzysztof),Turcy, Włosi albo Niemka z NRD. Tamci przyjechali za chlebem, jego rodzina uciekając przed czystkami etnicznymi. Ale ciągnie swego do lasu Rodzice autora na emeryturze przeprowadzili się do … Chorwacji. I ryzykują jazdę po serbskiej części Bośni samochodem z chorwacką rejestracją. W mnóstwie niechronologicznych i poszatkowanych migawek widać, że tuż przed swoją śmiercią kraj Tity doczekał się prawdziwych nowych Jugosłowian. Takich jak Saša Stanišić i jego rodzice, ludzi, którzy na zawsze pozostaną sierotami w państwach i społeczeństwach narodowych. To co piękne i ciekawe rozgrywa się dla nich we wspomnieniach sprzed wojny oraz w baśniach i legendach. Ucieczka w wyimaginowany świat jest sposobem oswojenia tego, z czym nie można się pogodzić. Ale i tu, jak w grach, jest mnóstwo ślepych uliczek, co dosadnie pokazuje autor w końcówce. Smutna książka i bardzo prawdziwa. Ale po lekturze „Jak żołnierz gramofon reperował” nie robi już takiego wrażenia jak poprzedniczka.