Jak żołnierz gramofon reperował

Saša Stanišić, Feridun Zaimoglu, Nino Haratischwili – imigranci i uchodźcy, którzy ożywili literaturę niemiecką. Co prawdą piszą o swych dawnych krajach, ale za to niezwykle ciekawie i w oryginale robią to po niemiecku, o czym zapominamy czytając polskie przekłady. Saša Stanišić większą część akcji swojej ksiązki umieścił w swoim rodzinnym Višegradzie, opisanym przez noblistę Ivo Andrića w „Moście na Drinie”. Powieść ma charakter wspomnieniowy. Rozpoczyna się w 1991 r. w wieloetnicznym, jeszcze jugosłowiańskim mieście, w dniu  śmierci dziadka głównego bohatera. Autor urodził się w rodzinie dziś nazywanej mieszaną – matka Boszniaczka, ojciec i dziadek Serbowie, chociaż niewierzący i jako jedni z ostatnich hołdujący marksizmowi oraz ideom bratstva i jedinstva. Bo dalej widzimy napięcia etniczne czy etniczno-religijne, wojnę, wejście wojsk serbskich i ucieczkę bohatera i jego rodziny do Niemiec, do wujka. Powieściowy Aleksander powraca do Višegradu po latach. W mieście nie ma już większości dawnej ludności, nie spotyka nikogo ze znajomych muzułmanów. Nie zna losów boszniackiej dziewczyny, którą chciano uratować, gdy miasto zajęli Serbowie. Za to w Sarajewie spotyka swego dawnego lokalnego piłkarskiego idola, obecnie beznogiego. I jego przyjaciela, który w czasie wojny stał po drugiej stronie, o czym obaj wiedzieli. Niesamowite jest wspomnienie meczu pomiędzy walczącymi w trakcie rozejmu. Na tą chwilę znowu byli kumplami, potem – bez mrugnięcia okiem strzelali do siebie. To tylko trailery kilku wątków spośród wielu opisanych w książce. Pokazującej, jak złą rzeczą jest wojna, podziały narodowościowe i religijne. Jak sztandary i nacjonalistyczne ideologie wydobywają z ludzi to, co najgorsze. Gdzie dwaj przyjaciele strzelają do siebie, mimo tego, że nadal uważają się za kumpli. Ale podobnie jak i niemal w każdym filmie z terenów dawnej Jugosławii smutne i tragiczne fragmenty przeplatają się z sytuacjami humorystycznymi. Z tym, że te kończą się z chwilą wybuchu wojny. Tak, jak wszystko, co dobre. Bardzo dobra książka, o której długo nie zapomina się po jej przeczytaniu.