R. U. R.

W przyszłym roku minie równo sto lat od momentu, gdy pojawił się pewien wyraz, który z biegiem czasu stał się najpopularniejszym czeskim słowem na świecie: robot. Postanowiłem przeczytać sztukę teatralną, która przyczyniła się do tego wydarzenia. „R. U. R.” to najwyraźniej pierwsza „przymiarka” Čapka do tematów, które Czech rozwinie cztery lata później w znakomitym „Krakatit”: Człowiek i jego zagrożenie przez owoce rewolucji technicznej. Prolog i pierwsze dwa akty tej sztuki zdają się wyjęte żywcem z zakładów Tomáša Baty w morawskim Zlinie. Pełno tu przedsiębiorczych wynalazców w służbie nieokrzesanego kapitalizmu w stylu Henry'ego Forda. Ich głównym celem: profit. Droga do sukcesu prowadzi przez formułę chemiczną, umożliwiającą tworzenie łudząco podobnych do ludzi, organicznych androidów-niewolników. Čapek korzysta zatem z dobrze znanych elementów ówczesnej science fiction – cudowny wynalazek ma uszczęśliwić ludzkość i stworzyć raj na ziemi. Niestety, jak to w życiu często bywa, nie całkiem to protagonistom „R. U. R.” wychodzi. A raczej, nie wychodzi wcale. Szczytny cel nie tylko nie zostanie osiągnięty – niepohamowana produkcja androidów doprowadzi do globalnej katastrofy. Do tego punktu dramat Čapka zdaje się klasyczną interpretacją tematu katastroficznego. Jednak trzeci i ostatni akt „R. U. R” to coś innego. W jakościowo znakomitym dialogu człowiek – maszyna autorowi udaje się przedstawić w przejmujący sposób świat, w którym nie ma już żadnych zwycięzców. Są tylko przegrani. Człowiek, zgrzeszywszy ciężko poprzez nieudolne kopiowanie boskiej kreacji, musi odejść w zapomnienie, skazując również swoje sztuczne dzieci na zagładę. Niezapomnianych wrażeń dostarczają sceny rozmów robotów z jednym z ich twórców oraz przeprowadzona na zrozpaczonym Damonie, przywódcy zwycięzkich androidów, wiwisekcja. Widzę tutaj fascynację Czecha „Wyspą doktora Moreau” H. G. Wellsa. I przypuszczam, że Ridley Scott podpatrzył sporo od Čapka przy pisaniu scenariusza do filmu „Blade Runner”. Język „R. U. R.” (przynajmiej w moim niemieckim tłumaczeniu) zestarzał się już wyraźnie. Ale przekazane przez tą sztukę problemy pozostają, zwłaszcza w dzisiejszych czasach grożącej globalnej katastrofy, niezwykle aktualne.