Ortodroma

Krakowski ortopeda Mateusz Janiszewski wpisuje się w szereg lekarzy, którzy oprócz działalności zawodowej wykazują się niesamowitą wiedzą i umiejętnościami humanistycznymi. Podobnie jak nieodżałowany Andrzej Szczeklik, potrafi całościowo spojrzeć na człowieka i stworzyć niesamowite dzieła wymykające się prostym definicjom gatunkowym. Takim dziełem jest z pewnością "Ortodroma". Nie jest to oczywiście opracowanie z dziedziny medycyny. Przedrostek orto- nie dotyczy w tym przypadku gałęzi nauk medycznych, którym autor zajmuje się zawodowo, tytułowa ortodroma to linia na powierzchni kuli, będąca najkrótszą drogą między dwoma punktami znajdującymi się na niej. To po ortodromie poruszają się samoloty odbywające długodystansowe rejsy i tej właśnie linii zawdzięczamy ustawiczne dziwienie się uczniów na lekcjach geografii, kiedy dowiadują się, że najkrótsza droga z wielu europejskich czy azjatyckich miast do Ameryki wiedzie nad Arktyką. Książka Janiszewskiego nie jest również opracowaniem z dziedziny matematyki ani kartografii. Czym w takim razie jest? Odpowiedź na to pytanie wydaje się trudna, gdyż każdy czytelnik może inaczej interpretować to dzieło. Wielu stwierdzi, iż jest to reportaż – autor bierze udział w wydarzeniach, zatem jego obserwacje otrzymujemy „z pierwszej ręki”. Towarzyszymy mu w wędrówkach po upalnym Buenos Aires, wybieramy się na południowe krańce Ameryki, opływamy z nim osławiony Przylądek Horn, składamy wizytę w Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego, a następnie bierzemy kurs na omiataną lodowatymi wichrami Georgię Południową, by po wielu dniach spędzonych na morzu znów stanąć na argentyńskiej ziemi i wpatrzeć się w hipnotycznie spadające setkami kaskad Wodospady Iguazú. Ktoś inny mógłby się dopatrzeć w "Ortodromie" elementów biografii polarnika Ernesta Shackletona. Janiszewski przywołuje w swej książce dzieje wypraw tego odkrywcy na Antarktydę i wyspy ją otaczające. W książce tej przenikają się jednak jeszcze inne obszary z pogranicza literatury i nauk humanistycznych: filozofia, historia a nawet poezja. Język, jakim napisana jest "Ortodroma" sprawia, że czytelnik odbywa z autorem wielowymiarową podróż w czasie i przestrzeni a także w głąb ludzkiego umysłu skonfrontowanego z potęgą żywiołów. Człowiek jawi się nam tutaj w wielu odsłonach: jako odkrywca, badacz, niszczyciel, ten który pokonuje bariery i ten, który jest pokonywany. Widzimy go w chwilach chwały i chwilach dramatu, w brawurowych rejsach po Oceanie Południowym i stojącego przed decyzją zabicia towarzyszących mu w wyprawie zwierząt. Dzięki Mateuszowi Janiszewskiemu możemy także zmierzyć się z samotnością w jednym z jej najbardziej skrajnych wydań i doznać poczucia dojmującej pustki na cmentarzu w opuszczonej osadzie wielorybniczej Grytviken.