Stara to prawda, że po latach najlepiej wspominamy te przygody młodości, które choć często nie były żadnymi sukcesami, to nas ukształtowały, po raz pierwszy dając euforyczne poczucie sprawczości i zarazem sprawdziły nas samych… Także w małych formach Mistrz nie zawodzi. Co jakiś raz muszę przeczytać któreś z jego opowiadań i zawsze ten sam zachwyt nad treścią, formą, przesłaniem. W tej nowelce - opowiadanej kolegom przez starego wilka morskiego - mamy świetnie odzwierciedlony odwieczny mechanizm upływu czasu, który uświadamiamy sobie dopiero w “smudze cienia”. (Jak to pisał Wieszcz: "Czym jest me czucie? - Ach, iskrą tylko! Czym jest me życie? Ach, jedną chwilką!). Tak tu podkreślanemu wątkowi szczęsnej młodości narratora towarzyszy elegijny motyw starości statku w jego ostatnim rejsie. “Stara „Judea” sunęła ociężale w słońcu. Gdy robiła osiem węzłów, wszystko w górze trzeszczało i przywiązywaliśmy sobie czapki do głów; ale przeważnie wlokła się z szybkością trzech mil na godzinę. Czegóż innego można się było spodziewać? Stary okręt był już zmęczony. Młodość jego była tam, gdzie teraz moja, gdzie wasza, towarzysze, którzy słuchacie mojej opowieści; a czyż przyjaciel świeciłby wam w oczy waszymi latami i waszym znużeniem?”. I tylko to pierwsze zdanie tekstu rodzi smutek, że Polacy jako całość nigdy nie byli, nie są i już na pewno nie będą narodem morza - w przeciwieństwie do Brytyjczyków (w tym sensie dzięki geniuszowi Conrada doszło do błogosławionego połączenia tego, co najlepsze w obu kulturach): “Mogło się to wydarzyć tylko w Anglii, gdzie ludzie i morze niejako przenikają się wzajemnie: morze wchodzi w życie większości ludzi, a ludzie wiedzą o morzu coś niecoś lub też wszystko, czy to jako o rozrywce, czy terenie podróży, czy wreszcie warsztacie pracy”. A nie przypadkiem narratorem jest tu Charlie Marlow, ten sam, co w nieśmiertelnym „Jądrze Ciemności”, choć tutaj skala problemu jest wręcz śmieszna w tamtym kontekście: ot, jakiś banalny pożar starej krypy na Oceanie Indyjskim, którą młody narrator pierwszy raz płynie do Azji… - Co za piękna porażka! - mógłby na koniec dodać narrator w poczuciu dobrze wykonanej roboty. Najlepsze cytaty (w przekładzie nieocenionej Anieli Zagórskiej, dobrze że szlachetnie staroświeckim),zwłaszcza o tejże młodości, o tym szczęsnym a krótkotrwałym darze. “O blasku młodości! O młodzieńczy ogniu, który olśniewasz bardziej niż płomienie palącego się statku, i rzucasz czarodziejską jasność na ziemię, i skaczesz zuchwale w niebo - póki wnet ciebie nie stłumi czas, bardziej okrutny i bezlitosny, bardziej gorzki niż morze - młody ogniu, jak płomienie palącego się statku otoczony nieprzeniknioną nocą”. “Czyż to nie najlepsze nasze czasy, gdyśmy - młodzi - byli na morzu; młodzi i nic nie mający, na morzu które nie daje nic - prócz ciężkich razów - tylko czasem sposobność odczucia swej siły - jedynie to…”. “O młodości! O młoda siło, o młoda wiaro, o młoda wyobraźni! „Judea” to nie był dla mnie stary gruchot wiozący przez świat za opłatą ładunek węgla, był to dla mnie wysiłek, próba, probierz życia. Myślę o niej z upodobaniem, z miłością, z żalem — jak się myśli o kimś zmarłym, kogo się kochało. Nie zapomnę jej nigdy”. “Nasze zmęczone oczy wyglądające wciąż, wyglądające zawsze, wyglądające niespokojnie czegoś od życia, które już nas minęło, oczekujących - przeszło niepostrzeżenie w westchnieniu, w błysku - razem z młodością, i siłą, i romantyzmem złudzeń”. “Jednoczyła nas wszystkich pięciu silna więź morza oraz koleżeństwo w rzemiośle, którego nie może zastąpić choćby i największe zamiłowanie do jachtingu, żeglowania i tym podobnych sportów, ponieważ są to tylko przyjemności życia, gdy tamto jest samym życiem”. “A ja miałem jeszcze i młodość, która dodawała mi cierpliwości. Cały Wschód był przede mną i całe życie, i myśl, że na tym statku zostałem poddany próbie i wcale dobrze z niej wyszedłem. Myślałem także o ludziach, którzy przed wiekami dążyli tym samym szlakiem — na okrętach nie lepiej żeglujących — do kraju palm i korzeni, i żółtych piasków, i brunatnych ludów rządzonych przez królów okrutniejszych od rzymskiego Nerona i wspanialszych niż żydowski Salomon”. Opisy morza są mistrzowskie. Rodzą nigdy niewygasającą tęsknotę za tym, co nie jest stałym lądem, a co w człowieku budzi zadziwiające poczucie zafascynowania, a może i szczęścia - nawet gdy żywioł okazuje swe groźne oblicze. “Morze było gładkie, było błękitne, było przejrzyste, było wyiskrzone jak drogocenny kamień, otaczające nas na wszystkie strony aż do widnokręgu - jakby cały glob ziemski był jednym klejnotem, olbrzymim szafirem, drogim kamieniem przetworzonym w planetę”. ”Morze było białe jak olbrzymi płat piany, jak kocioł gotującego się mleka; nie dostrzegało się żadnej luki w chmurach, choćby na szerokość dłoni, choćby na przeciąg dziesięciu sekund. Nie istniało dla nas niebo, nie istniały dla nas gwiazdy ani słońce, ani wszechświat — nic poza gniewnymi chmurami i rozwścieczonym morzem”. “Świat był ogromem spienionych fal, rzucających się na nas pod niebem tak niskim, że prawie można było dotknąć go ręką, a brudnym jak zadymiony sufit. W burzliwej przestrzeni, która nas otaczała, unosiło się tyleż lotnych bryzgów co i powietrza. Dzień w dzień i noc po nocy nie było wokół okrętu nic poza wyciem wichru, zgiełkiem morza, łoskotem wody przelewającej się przez pokład”. “Żadnego wytchnienia dla statku i żadnego wytchnienia dla nas. Ciskał się, miotał, stawał na głowie, siadał na ogonie, przewalał się i stękał, a my musieliśmy przetrwać to wszystko na pokładzie albo też w dole trzymać się koi w nieustannym wysiłku ciała i udręce duszy”. “Zapomnieliśmy, jaki to dzień w tygodniu, miesiąc, rok — zapomnieliśmy, że byliśmy kiedykolwiek na lądzie. (...) Zapomnieliśmy, jakie to uczucie, kiedy się jest suchym”. Odczuwamy wręcz współczucie dla statku, którego los jest przesądzony (BTW: szkoda że w jęz. polskim nie jest on “oną” - jak w angielskim, może to też świadczyć o czulszym stosunku Brytyjczyków). “Wówczas — pewnej pięknej księżycowej nocy — wszystkie szczury opuściły okręt. (...) No, no! Nie mówcie mi o inteligencji szczurów. Powinny były opuścić nas przedtem, kiedyśmy o włos nie zatonęli. Ma pan tu dowód, jaki niemądry jest przesąd co do szczurów. Porzucają dobry statek dla starego, zbutwiałego pudła. (...) Zgodziliśmy się na to, że mądrość szczurów grubo jest przeceniona, gdyż w gruncie rzeczy nie przewyższa ludzkiej mądrości”. “Leliśmy słoną wodę jak w beczkę bez dna. Pompowanie było naszym losem na tym okręcie, wylewanie z niego wody i wlewanie jej z powrotem; usunąwszy ze statku wodę, aby ocalić się od zatonięcia, leliśmy w niego wodę jak najęci, aby się ocalić od spalenia”. “Skamieniał u szczytu schodów na widok głównego pokładu, który się poruszył, podniósł i zmienił w drzazgi w jego oczach”. “Byłem zdumiony, że statek trzyma się jeszcze na wodzie, że tylny pomost jest cały — a najbardziej mię zdumiewał widok kogoś żywego. Spokój nieba i pogodne morze dziwiły mnie też niezmiernie. Widocznie się spodziewałem, że będą się wić ze zgrozy…”. “I wówczas już wiedziałem, że ujrzę wschód po raz pierwszy jako dowódca małej łódki. Wydało mi się to piękne; wierność dla starego statku była też piękna. Obowiązek wymagał, aby dotrwać na nim do końca. O blasku młodości! O młodzieńczy ogniu, który olśniewasz bardziej niż płomienie palącego się statku i rzucasz czarodziejską jasność na szeroką ziemię, i skaczesz zuchwale w niebo — póki wnet ciebie nie stłumi czas, bardziej okrutny i bezlitosny, bardziej gorzki niż morze — młody ogniu. Jak płomienie palącego się statku otoczony nieprzeniknioną nocą”. “Płonął gwałtownie wśród szmerów podobnych do trzepotu skrzydeł, wśród dudnienia podobnego do grzmotów. Rozlegały się trzaski, huki, ze stożkowatego ognia leciały w górę iskry — jako że człowiek rodzi się dla trosk, dla borykania się z cieknącymi statkami i ze statkami, które się palą”. “Statek palił się gwałtownie, ponury i imponujący jak pogrzebowy stos zażegnięty wśród nocy, otoczony morzem, strzeżony przez gwiazdy. Wspaniała śmierć spłynęła jak łaska, jak dar, jak nagroda na ten stary okręt u kresu jego pracowitych dni. Poddanie się jego znużonego ducha opiece morza i gwiazd było wzruszające niby widok wspaniałego tryumfu. Maszty zwaliły się tuż przed świtem — buchnęła zamieć iskier i przez chwilę wypełniła jak gdyby lotnym ogniem noc cierpliwą i czujną, rozległą noc leżącą cicho na morzu. O brzasku statek był już tylko zwęgloną skorupą, która płynęła spokojnie pod chmurą dymu, z rozżarzoną masą węgla w swym wnętrzu”. “Morze było gładkie, było błękitne, było przejrzyste, było wyiskrzone jak drogocenny kamień, otaczające nas na wszystkie strony aż do widnokręgu - jakby cały glob ziemski był jednym klejnotem, olbrzymim szafirem, drogim kamieniem przetworzonym w planetę”. “Nie potrzebuję wam mówić, co to jest poniewieranie się po morzu w otwartej łodzi. Pamiętam dni i noce zupełnej ciszy, kiedyśmy wiosłowali, wiosłowali, a łódka zdawała się stać na miejscu, jakby spętana czarem w obręczy morskiego horyzontu. Pamiętam upał, potopy nawałnic, które pod grozą śmierci zmuszały nas do wylewania bez tchu wody z łódki (lecz napełniały naszą beczkę),i pamiętam w końcu szesnaście godzin, w ciągu których z ustami wyschniętymi na żużel stawiałem czoło zbałwanionemu morzu na swym pierwszym dowództwie”. “Pamiętam zapadnięte twarze, zgnębione postawy moich dwóch ludzi, pamiętam swoją młodość i uczucie, które już nigdy nie wróci — uczucie, że będę trwał wiecznie, że przetrwam morze, ziemię i wszystkich ludzi; złudne uczucie, które wabi nas do radości, do niebezpieczeństw, do miłości, do próżnych wysiłków — do śmierci; tryumfalne poczucie siły — gorączkę życia w garstce prochu, a w sercu żar, który z każdym rokiem słabnie, ochładza się, zmniejsza, gaśnie — i zamiera — za wcześnie, za wcześnie — przed wygaśnięciem życia”. “Wiosłujemy z trudem obolałymi ramionami i nagle powiew wiatru wyłania się z cichej nocy, powiew słaby, letni, nasycony dziwnymi zapachami kwiatów, aromatem wonnego drzewa — pierwszy oddech Wschodu na mojej twarzy. Nigdy tego nie zapomnę. Było to nieuchwytne — a ujarzmiało jak czar, jak szept — zapowiedź tajemniczej rozkoszy”. “Oto przede mną Wschód pełen tajemnic, wonny jak kwiat, cichy jak śmierć, mroczny jak grób. I siedziałem, znużony nad wszelki wyraz, tryumfujący jak zdobywca, rozbudzony i porwany zachwytem, jakbym miał przed sobą głęboką zagadkę kryjącą w sobie przeznaczenie”. “Nic się nie poruszało. Pędy palm odcinały się spokojnie na tle nieba. Wzdłuż brzegu nie drgnęła ani jedna gałązka, a brunatne dachy ukrytych domów widać było zza zielonego listowia, zza wielkich liści, które zwisały, błyszczące i nieruchome jak liście wykute z ciężkiego metalu. To był zaiste Wschód dawnych żeglarzy, taki stary, taki tajemniczy, wspaniały i chmurny, żywy i niezmieniony, pełen niebezpieczeństw i obietnic. A oto byli jego ludzie”.
Klimat książki
poetycka, nostalgiczna opowieść o młodości i morzu, pełna refleksji nad upływem czasu i przemijaniem.
W skrócie
- Rozbudowany świat
- Wyraziste postacie
- Skłania do myślenia
- wolne tempo
Tropy
- opowieść o młodzieńczej przygodzie
- metafora upływu czasu
- poetycki opis morza
Szczegóły
- Data wydania
- 30 kwietnia 2014
- Liczba stron
- 21 str.
- Wydawnictwo
- Wolne Lektury
- Język
- polski
- Format
- e-book
- Gatunek
- literatura piękna
Inne książki autora
(92)Opinie czytelników
Oceń tę książkę
Kiedy przeczytana?
Oceniona książka trafi na półkę Przeczytane.
Dodaj „Młodość" do swojej półki
Załóż darmowe konto i miej swoje lektury, oceny oraz postępy w jednym miejscu. Dołącz do grona zadowolonych czytelników, którzy już wiedzą, co przeczytali i co chcą przeczytać.
Trzy półki czytelnicze
Przeczytane, Teraz czytam i Chcę przeczytać. Uporządkuj swoje książki w sekundy.
Oceny i recenzje
Skala 1-10, prywatne notatki, ulubione cytaty. Wracaj do swoich opinii kiedy chcesz.
Statystyki i wyzwania
Ustal roczny cel czytelniczy i obserwuj jak rośnie liczba przeczytanych stron.
Rekomendacje i grafiki
Odkrywaj kolejne tytuły i generuj estetyczne podsumowania roku w książkach.