Empuzjon

Nad tą książką będzie unosił się cień „Czarodziejskiej Góry” - tak myślałem przed jej przeczytaniem. Znana jest rewerencja Olgi Tokarczuk do słynnego dzieła Tomasza Manna, o którym wielokrotnie mówiła jako swej jednej z najważniejszych lektur. Już przy pierwszym kontakcie z powieścią dostrzega się liczne podobieństwa choćby na liście postaci czy wyborze miejsca i czasu akcji. Jednak po przeczytaniu Empuzjonu do końca zwróciłem też uwagę na różnice, które są wyraźne. Jak więc to jest? Powtórzę za Ryszardem Koziołkiem, że ostatnia powieść polskiej noblistki to horror oparty na motywach Czarodziejskiej Góry Manna. Zaiste. Ja widzę to tak : te mannowskie motywy to szkielet powieści, na którym rozciągnięto zupełnie inne płótno. Tokarczuk składa hołd swej ukochanej książce, a jednocześnie pozostaje sobą. Bo odnajdziemy tu to co samej autorce od dawna jest bliskie od ulubionych miejsc na Dolnym Śląsku, przez motywy ekologiczne po holistyczne postrzeganie natury. Choć świat tej powieści zdominowany jest przez mężczyzn, a kobiety pojawiają się głównie w tle jak np. Frau Weber czy Frau Brecht, kobiecość jest tu wątkiem kluczowym, niewątpliwie jest to powieść feministyczna. Zrazu widzimy zastraszający mizoginizm w wypowiedziach głównych męskich postaci, które stanowią parafrazę tekstów dużej liczby autorów( ich lista podana jest na końcu w nocie autorskiej). To zastanawiające jak wielu ludzi uznanych za luminarzy kultury z pogardą wypowiada się o kobiecie i jak trudno jest nadal wielu osobom przyjąć prosty fakt, że obie płcie, choć różne są równe. Taki choćby Korwin – Mikke paplający w angielskiej telewizji, że kobiety są mniej inteligentne od mężczyzn (?!) Na tym jednak się nie kończy. Empuzjon, który autorka nazywa horrorem przyrodoleczniczym jest lekturą pozwalającą na fascynację ciemnymi siłami działającymi w naturze. Kim są te empuzy w lasach wokół Sokołowska( w greckiej mitologii Empuza to bogini strachu)? To dawne mądre kobiety czy też czarownice będące ofiarami inkwizycji, które nadal żyją i ukrywają się w leśnych ostępach. Wracają jednak czasem by wywrzeć swoją zadawnioną zemstę. I właśnie Empuzy reprezentują tu głos, który autorka uznała za przewodni w swej powieści. To jeszcze jeden bardzo śmiały i nowatorski sposób prowadzenia narracji, kltóra stwarza wrażenie śledzenia przez ukryte istoty, choć nie pojawiające się bezpośrednio to jednak dyskretnie lecz czytelnie zasugerowane wrażliwemu odbiorcy. Horrorowe napięcie w Empuzjonie budowane jest powoli i naprawdę objawia się dopiero w finale powieści. Przyznaję, że ten zrobił na mnie ogromne wrażenie, a przemiana głównego bohatera zaskakuje i zastanawia... Olga Tokarczuk raz jeszcze po mistrzowsku posłużyła się swą wyobraźnią narracyjną tworząc powieść o potężnym ładunku myslowym i emocjonalnym, przede wszystkim jednak wciągającą czytelnika świat pełen symboli i tajemnic i stanowiącą przyczynek do refleksji nad naturą rzeczywistości.