Czuły narrator

Bardzo dobrze się stało, że pierwszą książką Olgi Tokarczuk po otrzymaniu Nagrody Nobla jest nie kolejna wielka powieść, lecz podsumowujący dotychczasową jej twórczość zbiór esejów. Esejów o zjawiskowej wręcz urodzie, wyrazistych i zrozumiałych, bo polska pisarka ma rzadki dar mówienia o rzeczach trudnych i złożonych w sposób przystępny. Wszak bywa czasami, że niektórzy myśliciele i krytycy trudne tłumaczą przez jeszcze trudniejsze. Jeśli nawet o Oldze Tokarczuk mówiło się jako o autorce hermetycznej, to działo się tak głównie na daleki zasięg tematyczny jej utworów. I chyba ogromna popularność polskiej noblistki bierze się stąd, że sprawy zawikłane potrafi czynić jasnymi nie tracąc przy tym nic z ich istoty. Nobel to idealny moment dla pisarza by odnieść się do swojej twórczości. Każdy bowiem wybitny pisarz dochodzi kiedyś do takiego punktu, ze koniecznym mu się staje krytyczne uzupełnienie i uzasadnienie swojego dzieła. Oldze Tokarczuk udało się to znakomicie. Nie tylko pochyla się nad własnym pisarskim warsztatem, autorka ”Biegunów” zastanawia się nad programem dla literatury we współczesnym świecie. I to stanowi główny temat książki. Otwierający tom esej „Ognozja” tylko do pewnego momentu opowiada o życiu w naszym świecie, o zmianach, do jakich doprowadziły globalizacja, Internet i elektroniczne środki przekazu. Nasz świat stał się mniejszy, ale i bardziej złożony. Przełomowy moment w tym tekście następuje gdy autorka mówi i o ostatnim dorastającym pokoleniu czytelników; gdzie zatem miejsce dla literatury? I oto Olga Tokarczuk proponuje rozwiązanie, które mogłoby ja ocalić. Autorka „Opowiadań bizarnych” odnajduje bowiem taki aspekt literackości, taką siłę i zdolność literatury do syntetyzowania, która może okazać się niezwykle cenna w dzisiejszym sposobie opisywania i pojmowania całokształtu rzeczy i spraw. To właśnie tytułowa ognozja: „Wydaje mi się, że literatura jako nieustanny proces snucia powieści o świecie ma większą niż cokolwiek innego możliwość ukazania świata z całością perspektywy wzajemnych wpływów i powiązań. Rozumiana szeroko, jak najszerzej, jest ze swej natury siecią, która łączy i ukazuje ogrom korespondencji między uczestnikami bytu. To bardzo wyrafinowany i szczególny sposób komunikacji międzyludzkiej, precyzyjny i zarazem totalny” Idea ognozji jest kluczowa dla zrozumienia pisarskiego laboratorium Olgi Tokarczuk. Tak właśnie ultrasyntetyczne są jej najważniejsze książki, że wymienię przede wszystkim Biegunów i Dom dzienny dom nocny, choć gdybym miał wskazać moją jedną ulubioną książkę OT byłyby to Opowiadania bizarne. W tych książkach autorka wnikliwie odsłania naturę połączeń i symboli, jakie składają się na podszewkę naszej rzeczywistości. Dla każdego wielbiciela prozy OT będzie nie lada gratką spotkanie z wykładami łódzkimi. Pisarka ujawnia tu kulisy swoich inspiracji i procesów twórczych, jakie są jej udziałem. Robi to niezwykle przejrzyście, przez co daje czytelnikowi jeszcze jedno narzędzie do zrozumienia jej powieści. Osobliwą perłą w tej koronie jest zamykająca tom mowa noblowska, o której rzecz jasna słyszałem, lecz całość „Czułego narratora” miałem możliwość poznać dopiero teraz. Poetyckie piękno i aktualność tego tekstu w bardzo ambitnej próbie wskazania kierunku dla literatury naszych czasów przekonało mnie do tego, żeby moją ostateczną oceną tej książki była 10. Początkowo myślałem o 9 gwiazdkach, gdyż miałem wątpliwości czy mogę krytyczną książkę stawiać na równi z ukochanymi powieściami. Ale wrażenia z dalszej lektury, która była dla mnie czystą czytelniczą rozkoszą zdecydowały, że jedyną możliwą wydaje mi się nota maksymalna. Nic więcej dodawać nie trzeba.