Żołnierze spod Salaminy

Podobno najsłynniejsza i najbardziej poczytna książka Javiera Cercasa. W sumie najbardziej pasuje do niej określenia powieść dokumentalna. Prawda historyczna miesza się w niej bowiem z fikcja literacką, a postacie autentyczne z wytworami wyobraźni autora. Ale ci stworzeni bohaterowie świetnie pasują do opowiadanej historii i w istocie każdy z nich mógł mieć w rzeczywistości swój pierwowzór. Akcja rozgrywa się w dwóch planach. Po pierwsze w historycznym, gdzie prezentowany jest epizod z końcowych miesięcy wojny domowej, a także prezentowana sylwetka Rafaela Sáncheza Mazasa, hiszpańskiego pisarza i faszysty. Drugi nurt dotyczy poszukiwań ludzi, którzy mieli do czynienia z owym twórcą w kluczowym dla jego życia momencie, czynionych 60 lat później przez narratora z udziałem istniejących (jak chilijski pisarz Roberto Bolano) i wymyślonych osób. Oba wątki przeplatają się ze sobą, by spotkać się w postaci i losach katalońskiego emigranta we Francji. Jego życiorys sam w sobie wystarczyłby na wielką powieść i serial z kilkoma sezonami. Łączy on nie tylko dwie rzeczywistości, które dzieli owe sześćdziesiąt lat, ale także prawdę i fikcję w tej powieści. Cercas rzeczywistemu i udokumentowanemu prominentnemu faszyście (dla ścisłości – falangiście i miłośnikowi faszyzmu) przeciwstawia zatem postać katalońskiego tokarza, będącego prawdopodobnie wytworem jego wyobraźni, pisarzowi – robotnika, szczęśliwemu ojcu – człowieka samotnego, ze stratami bliskich. I to jest siła powieści. Frankistowska Hiszpania zwycięzców miała swoich historyków, mity i legendy, powieści pisane z jej punktu widzenia i książki historyczne. Przegrani, jeśli przeżyli represje czy przymusową emigrację, pozostawali nieznani, bezimienni, nikt o nich nie pamiętał i nie troszczył się o nich. Historyczna „cisza” w imię kompromisu społecznego godziła w nich, a nie w zwycięskich faszystów. Ale to oni wygrali moralnie, co pokazuje prawdziwa historia Rafaela Sáncheza Mazasa, o którym jedna z postaci mówi, że jeśli ktoś zasługiwał na śmierć, to właśnie on. Człowiek, który nawoływał do wojny i obalenia legalnego rządu oraz jego reform. Na koniec autor przypomina, że nigdzie poza Hiszpanią książka nie odniosła sukcesu wydawniczego. I trafnie wskazuje, że wynika to z tematyki – jego bohaterowie nie stali się dla czytelników żołnierzami spod Salaminy. Bardzo dobra powieść o wojnie domowej w Hiszpanii, zaskakująco realistyczna i pozbawiona sensacji oraz emocjonalnych opisów okrucieństw właściwych konfliktom zbrojnym.