Zasypie wszystko, zawieje...

To jest wielka powieść o wojennej pożodze na Podolu, znakomicie oddająca potrzask, w jakim znalazła się ludność polska, między dwoma najeźdźcami, realizującymi swe strategiczne cele i niebaczącymi na wartość ludzkiego życia, z trzecim, najbardziej zapiekłym wrogiem, który, lekceważony i uciskany od lat, wyrósł pod bokiem i właśnie podnosi głowę, zwietrzywszy szansę na krwawy rewanż. Największego atutu powieści Odojewskiego upatruję właśnie w ukazaniu całej ambiwalencji i złożoności sytuacji na Kresach, odległym od uproszczonej, zero-jedynkowej wizji właściwej dla niektórych kręgów. „Zasypie wszystko, zawieje” to wielowątkowy traktat o jednostce beznadziejnie uwikłanej w młyny historii, nie apologia jednego narodu. Ale choć doceniam szeroki horyzont myślowy autora oraz jego kunszt literacki, nie trafiają do mnie jego założenia artystyczne, czyli pożenienie strumienia świadomości bohatera o romantycznym rodowodzie z tą konkretną tematyką, która bardziej mnie przekonuje bądź w quasi-kronikarskim ujęciu Mackiewicza, bądź w narracyjnym chaosie Buczkowskiego. A jednak niemal się wstydzę, że nie znałem dotąd tej powieści, stanowiącej bezcenne świadectwo i znaczące dokonanie artystyczne.