Wymiary kryzysu w zawodzie nauczyciela

Inspiracją do napisania książki o kryzysie w zawodzie nauczyciela jest moja refleksja, wpisująca się jako jeden z elementów szerszego dyskursu o szkole, o edukacji, o społeczeństwie uczącym się w epoce kryzysów gospodarczych, finansowych, a także globalnej wojny z terroryzmem. Chcę zrozumieć, co dzisiaj – w warunkach stale zmieniającego się i coraz bardziej niepewnego środowiska globalnego – stanowi źródło zagrożeń dla nauczycieli w ich codziennej pracy. Co myślą, co odczuwają, jak postrzegają system edukacji uczniowie, rodzice i sami nauczyciele? Jak zauważa Joseph E. Stiglitz (2021),profesor ekonomii i badacz procesów globalizacji, to, co mogło uchodzić za skuteczne w statycznym, przewidywalnym świecie, w warunkach dynamicznych przemian okazuje się nieadekwatne. „…Doktryny rozwoju, które do niedawna panowały, opierały się w dużej mierze na statycznym spojrzeniu na świat, odzwierciedlającym osobliwy dysonans poznawczy, gdyż rozwój polega na zmianie. To, co mój kolega Bruce Greenwald i ja podkreśliliśmy w naszej książce Tworzenie społeczeństwa uczącego się z 2014 r., to fakt, że pogląd ten jest nie tylko niekompletny, ale może zapewnić bardzo złe wytyczne dla polityki. Każdy aspekt polityki gospodarczej należy przeanalizować z punktu widzenia jego wpływu na uczenie się społeczeństwa…” (Stiglitz, 2021). W tym kontekście edukacja coraz częściej analizowana jest z perspektywy gospodarczej – jako czynnik wzrostu, kapitał ludzki, inwestycja w przyszłość rynku pracy. Taka perspektywa, choć częściowo uzasadniona i potrzebna, okazuje się jednak niewystarczająca, gdy staje się dominująca. Redukuje ona edukację do funkcji instrumentalnej, podporządkowanej logice produktywności i efektywności, a tym samym oddala ją od jej humanistycznego rdzenia. Zbyt rzadko pamięta się, że edukacja to nie tylko narzędzie wzrostu gospodarczego, ale również – a może przede wszystkim – wartość sama w sobie. Przestrzeń budowania sensów, tożsamości, relacji międzyludzkich oraz refleksyjności wobec świata i samego siebie. Dlatego konieczne jest przywrócenie zapomnianej dziś perspektywy edukacji jako wartości samej w sobie – autonomicznego obszaru kultury i troski o człowieka, a nie jedynie narzędzia do zwiększania produktywności. Edukacja, pojmowana w ten sposób, nie tylko pełniej odpowiada na wyzwania współczesności, ale również otwiera przestrzeń dla budowania bardziej sprawiedliwego, zrównoważonego i humanistycznego świata. W tym kontekście rola nauczycieli okazuje się fundamentalna – to oni, już od najwcześniejszych lat życia dziecka, kształtują jego postawę wobec wiedzy, uczą, jak się uczyć i jak interpretować świat. Edukacja staje się więc nie tyle systemem przekazywania treści, ile dynamicznym procesem budowania podmiotowości, wymagającym uważności, dialogu i rozumiejącego słuchania. fragment wstępu