W hołdzie Katalonii

Wspomnienia George’a Orwella z kilkumiesięcznego pobytu w Hiszpanii, podczas wojny domowej w 1937 roku. Napisane na gorąco, wkrótce po powrocie, jeszcze przed końcem konfliktu zbrojnego. I jest to obraz wojny domowej w Hiszpanii daleki zarówno od tego, jaki serwowano do 1989 roku, jak i po, szczególnie w ostatnich latach w pseudo-historycznej publicystyce. Autor „Folwarku zwierzęcego” walczył po stronie republikanów, czyli legalnie wybranych władz. Ale nie w regularnej armii, lecz w ochotniczej milicji robotniczej, podległej partii o nazwie P.O.U.M. Ugrupowanie to, współpracujące z bliską autorowi brytyjską Niezależną Partią Pracy (ILP) miało nie tylko marksizm w nazwie, ale nawet koszary imienia Lenina. Krótko mówiąc była to partia komunistyczna, ale nie proradziecka i nie stalinowska. Co do zasady była prodemokratyczna, ale za to bardziej rewolucyjna od komunistów. I w zasadzie wspomnienia składają się z trzech zasadniczych wątków. Pierwszy to dzieje pobytu pisarza w oddziale na froncie. Drugi to opisy podziałów i tarć wewnątrz republikańskiej lewicy (co znamienne – komuniści byli dla niego antyrewolucyjną prawicą wśród republikanów, zwanych też lojalistami). Z kolei w trzecim zbiegają się dwa pierwsze motywy. Przedstawia bowiem historię prześladowań lewicowców (POUM i anarchistów) przez komunistów, kontrolujących policję i różne inne służby mundurowe (swoją drogą to pokazuje, do czego prowadzi opanowanie resortów „siłowych” przez jedną partię). I można zgadnąć, kogo jeszcze to dotyka. Wojna u Orwella nie ma nic z bohaterstwa. Republikańscy ochotnicy są słabo i byle jak umundurowani, jeszcze gorzej uzbrojeni i niezbyt sprawnie dowodzeni. Okopy to chłód, brud, rzadkie ataki, częstsze wymiany ognia „na ślepo” i propaganda przez megafony. Ta ostatnia była najskuteczniejsza, bo dzięki niej szeregi frankistów topniały bardziej, niż wskutek ostrzałów. Autor nazywa ich faszystami, by po chwili skonstatować, że wielu z nich to byli nastolatkowie z poboru, nierzadko sympatyzujący z drugą stroną. Bowiem wtedy jeszcze republikanie walczyli siłami ochotników (w tym zagranicznych, nie tylko w Brygadach Międzynarodowych),podczas gdy rebelianci – których kierownictwo stanowiło zlepek faszystów, nacjonalistów i konserwatywnych przeciwników demokracji – przymusowo powoływali pod broń kolejne roczniki młodzieży na zajętych terenach. Z czasem i to się zmieniło i do sowich przeciwników upodobnili się … republikanie. Komu to zawdzięczali – z książki wynika jednoznacznie. Autor publikując wspomnienia nie był jeszcze świadom tego, jak bardzo ta wojna wpłynęła na jego poglądy i literacką karierę. Pozostał ideowym lewicowcem, ale nigdy nie zaakceptował zasady, że cel – szczególnie rewolucja i podźwignięcie warstw uciskanych – uświęcają środki w postaci terroru, zamordyzmu, policjantów będących jednocześnie prokuratorami, sędziami i katami i zdrady ideałów w imię utrzymania władzy. I tą jego pełną uczciwość widać na kartach tej znakomitej książki.