Trzydziesty piąty i później

Kontynuacja „Dzieci Arbatu“, przeczytana po latach (przy okazji trzeba było sobie odświeżyć początki przygód Saszy Pankratowa, koleżanek i kolegów). I ku mojemu zaskoczeniu jeszcze lepsza niż tytuł, który Rybakowowi przyniósł sławę. Kontynuacja, pierwotnie nie zamierzona wobec zakończenia poprzedniej książki, pisana była dwadzieścia lat później, gdy Sojuz się chwiał, stalinizmu i jego twórcy nikt nie bronił, a wiec autor mógł pozwolić sobie na więcej szczerości i prawdy historycznej. Tradycyjnie mamy dwutorowo biegnącą fabułę – wątek Saszy, koleżanek i kolegów oraz historia polityczna władz radzieckich. Dzięki postaci Jury, Wiki, Leny a nawet Wadima dwie linie narracyjne zaczynają się zazębiać. Wątek prywatny jest coraz bardziej wyrazisty. Młodzi ludzie dorastają, a wraz z zajmowaniem pozycji w społeczeństwie przewartościowują swoje ideały i marzenia. Powoli widzimy kto kim się staje i dlaczego. Motywacje są absolutnie wiarygodne i logicznie wypływają z konstrukcji postaci i akcji. Z kolei wątek publiczny mocno przyśpiesza, jak to miało miejsce z historią ZSRR w owych czasach. Autor świetnie pokazał i uzasadnił mechanizm terroru Stalina i NKWD wyjaśniając, dlaczego skazańcy, oczywiście będąc niewinnymi, w końcu przyznawali się do winy. W jaki sposób służby pozyskiwały informatorów, jacy ludzie tam pracowali i jak zmuszali ludzi do mówienia, albo raczej podpisywania. A także jak Stalin odpłacał się wypromowanym przez siebie kreaturom za wierność. To powoduje, że nie wszystkie ofiary czystek budzą w czytelniku współczucie. Przy okazji mamy też świetny opis ówczesnej radzieckiej (głownie rosyjskiej) kultury, m.in. teatralnej oraz cytaty autorów komentujących wydarzenia na scenie politycznej. Wreszcie wątek Saszy pokazuje, jak ludzie systemu oraz wrogowie systemu potrafili czytać miedzy wierszami i rozumieć to, czego młody idealista jeszcze nie pojmował w swojej naiwności.