Tekst jako uobecnienie. Szkic z dziejów myśli o piśmie i książce

Będzie tu mowa o różnych wariantach jednej i tej samej idei, zgodnie z którą pismo i utwór literacki umożliwiają inną niż fizyczna obecność ludzi fizycznie nieobecnych czy to wskutek oddalenia przestrzennego, czy zwłaszcza w skutek biologicznej śmierci. Obecność ta może uchodzić za czystą metaforę, za ozdobnik stylistyczny, którego nie sposób brać dosłownie. W rzeczy samej jest ona - przynajmniej w swych początkach - tylko synonimem sławy, którą wszak cieszyć się mogą i często się cieszą również fizycznie obecni i żywi. Jest też synonimem pamięci, uobecniającej wszystko, co minione, a więc już nie istniejące w swej postaci minionej i uobecniającej, i w tym względzie pamięć podobna jest do wyobraźni i fantazji. Podobna, lecz przecie nie tożsama z nimi, bo wyobraźnia i fantazja raczej tworzą, a pamięć przede wszystkim odtwarza, przywołując na powrót niegdyś już zaistniałe. Bywa też owa obecność synonimem nieśmiertelności i wtedy towarzyszą jej konotacje podobne jak pamięci: nieśmiertelność kogoś, kto minął, rozumiana jest nade wszystko jako jego trwanie w pamięci żywych.