Szarlatan

Korozja tożsamości religijno-społecznej Żydów wyrzuconych ze Starego Kontynentu przez prądy pęczniejącego nacjonalizmu – to właśnie, moim zdaniem, jest tematem „Szarlatana”. Naród Księgi nie umie się zamerykanizować, a skażony zachodnimi ideami nie potrafi też czerpać z własnych ortodoksyjnych tradycji. Żyją ci Żydzi i sami nie wiedzą po co, chciałoby się rzec – a przecież oni, jak nikt inny, powinni być biegli w tych sprawach. Szarlatanem w tej powieści jest każdy bez wyjątku – każdy karmi się złudzeniami. Szarlatanem jest Żyd jako bohater zbiorowy, szarlatanem może być sam Jahwe, bo przecież – jak słusznie zauważa Herman Fiszeslon – co to za „jeden jedyny”, skoro „jeden z wielu”? Kim są Marduk i Asmodeusz? Czemu judaizm uparcie udaje monoteizm? I wreszcie: czy szarlatańskie mogą być nawet stronice Tory? Powieść jest zapisem degradacji tożsamościowej, a co za tym idzie – również pojawienia się relatywizmu w etyce i podejściu do życia. Żydzi przestają być Żydami – a najgorsze w tym wszystkim jest to, że przestają być nimi jedynie dla siebie, bo dla Hitlera w tej kwestii nie zmieniło się nic. Nie mają więc już nawet siebie nawzajem – czego dowodem są losy przyjaźni między głównymi bohaterami męskimi. Mają za to wspólnych wrogów, którym ich dylematy są obojętne i którzy z lubością poczęstują ich kulką za odstępstwo od aryjskiej urody. Powieść jest również kompilacją refleksji o zamykającym się świecie, o świecie, w którym każdy chce poznać pochodzenie rozmówcy, nim usiądzie z nim przy wspólnym stole. W tej materii oglądamy akurat rewers monety, bo akcja dzieje się w Stanach Zjednoczonych, ale awers (Europa) nie jest przez to ani trochę mniej przerażający. Z zapartym tchem śledzimy koleje losu tych kilku wyrzutków wyznania mojżeszowego, a Singer zadbał o to, by czytelnik nadmiernie nie ziewał. Narrator przejmuje stany emocjonalne postaci aktualnie „granej” na scenie, co sprawia, że przesiąkamy jej dramatami. Tych bohaterów i ich wątków jest co najmniej kilka – śledzimy każdą z opozycyjnych stron sporu, konfrontujemy się: umysł vs. umysł, analizujemy tę polifonię, ale w naszej głowie nie rodzi się żadne rozwiązanie. Trudno tu o jakąkolwiek konkluzję czy synergię – bo czyż każdy w tej książce trochę się nie myli, ale jednocześnie nie ma też trochę racji? Polecam przekonać się samemu, tym bardziej, że oprócz depozytu intelektualnego jest tu tyle pasji, emocji i niesprawiedliwości.