Studnie Norymbergi

Książka przywołuje prawdziwe wydarzenia, rzeczywiste osoby oraz miejsca. Do elementów fikcji literackiej należy świat przeżyć i emocji bohaterów, ich dialogi oraz postać Wandy, która jest częściowo wytworem wyobraźni pisarza. Emil Marat podąża śladem grupy przyjaciół skupionych wokół charyzmatycznego przywódcy i poety Aby Kownera. Wraz z nimi stajemy się świadkami dramatycznych wydarzeń związanych z okupacją sowiecką i hitlerowską, obserwujemy jak przez Wilno przetacza się terror najeźdźców oraz nacjonalistów litewskich, aby w końcu niemal uczestniczyć w przekształceniu Wilna – Jerozolimy Północy – w getto. Oczami bohaterów widzimy zagładę ludności żydowskiej w Ponarach i późniejszą próbę zacierania po niej śladów przez hitlerowców, miesiące życia w leśnej partyzantce i powrót do Wilna, którego już nie ma, bo w ogóle nie ma już niegdysiejszego życia, które znali, ich domy i ziemię przejęli Litwini i Polacy. Aba Kowner założył grupę "Nakam" (zn.: Zemsta / Mściciele). Tuż po wojnie grupa miała plan pomszczenia śmierci sześciu milionów Żydów. Wytypowano pięć niemieckich miast: • Monachium – za Dachau. • Weimar – za leżący w pobliżu Buchenwald, • Hamburg, bo jest dużym miastem, więc ofiar będzie dużo, • Berlin i Norymbergę miasta -symbole, gdzie ugruntowały się plany ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej. Mściciele rozproszyli się po terytorium Niemiec, skrupulatnie studiowali plany wodociągów, czekali na przybycie Kownera z trucizną. Niektórzy mieli wątpliwości, ale Kowner ich dyscyplinował i przekonywał. Ustalili, że jeśli nie powiedzie się plan A, był jeszcze plan B (tę opcję wprowadzono w życie, ale dokładne dane o ofiarach celowo nie zostały przez aliantów upublicznione) oraz plan C. "Studnie Norymbergi" nie należą do łatwych książek. Autor w posłowiu stwierdza, że jest to „powieść rozpięta na stelażu historii”, a także: „postaciom historycznym […] nie przypisywałem myśli i poglądów, których potwierdzenia nie znalazłbym w materiałach archiwalnych i opracowaniach”. W posłowiu Marat szczegółowo wymienia źródła historyczne oraz opracowania, z których korzystał oraz fragmenty, których przytaczał dosłownie (np. przemówienia Kovnera, fragmenty wierszy). Specyfika tej książki polega na tym, że tutaj to nie jednostka, lecz grupa jest bohaterem. Marat udziela głosu wszystkim "Mścicielom", którzy w różnym stopniu dojrzewają do akceptacji planu zemsty. To interesujący zabieg, ale może wywoływać wrażenie niespójności i komplikować czytelnikowi odbiór tej polifonicznej relacji. Oprócz tego do fabuły wprowadzona zostaje postać Wandy, która przerywa uporządkowane chronologicznie następstwo wydarzeń i ocenia sytuacje już z perspektywy bardzo odległej, bo z początku następnego stulecia. Autor zaznacza, że Wanda jest postacią fikcyjną. Wanda jest tym, kto jest obecny w tej historii przez cały czas. Pozostaje też po udaremnieniu realizacji planu grupy "Nakam", wtrąca i dopowiada uwagi będące wynikiem spojrzenia na te wydarzenia z perspektywy jaką mamy obecnie. Ta powieść jest zupełnie inną relacją o Holokauście. To opowieść o ludziach, których ogromny ból i niewyobrażalna trauma popchnęły na skraj szaleństwa, równie okrutnego jak to, które realizowała hitlerowska machina śmierci. Gdyby nie przypadkowy zbieg okoliczności, ów plan zostałby wcielony w życie. Lektura tej publikacji przyniosła sporo nowych, dla mnie i wstrząsających informacji o masowych mordach Żydów, ale też Polaków w Ponarach oraz o działalności żydowskiej grupy "Nakam", której zabójcze plany zemsty przez długi czas pokrywało milczenie. 🔰"Przed wojną mówiono w Polsce, że Wilno jest jak kwiat. Ale w rozedrganiu, w mozaice, gdzie kościoły, cerkwie, synagogi i kienesy wspierają nawzajem swoje ściany, gdzie różne języki słychać na pochyłych ulicach. Wilno bardziej przypomina Wandzie bukiet: Litwini nienawidzą litewskich komunistów, Rosjan, bo zabrali im niepodległość, i Polaków, bo ci uznają za oczywiste, że miasto jest polskie. Polacy czują nienawiść do Litwinów i Sowietów, co zawładnęli Wileńszczyzną. Litwini i Polacy nienawidzą Żydów, bo taka jest narodowo - katolicka tradycja, a część żydowskich kwartałów po raz wtóry życzliwie przyjęła Armię Czerwoną, czyli komunistów. Prawdziwy barwny bukiet wojenny, krwią już pachnie." 🔰"Po wojnie odkopią w pewnym ogrodzie w Ponarach zielone butelki, szczelnie zakorkowane, zabezpieczone. W nich kartki z zeszytu i z kalendarza, małe skrawki z notesu, wszystkie zapisane miękkim ołówkiem. Dzień po dniu przez trzy lata robi te notatki człowiek, który z poddasza domu ma widok na "bazę". Tuż przed końcem wojny za swoje świadkowie zapłaci życiem - zastrzelą go podejrzliwi szaulisi. Nazywa się Kazimierz Sakowicz*, Polak, dziennikarz z Wilna. Zapisze co widział, to, w co na początku lipca 1941 roku nikt w Wilnie nie chce wierzyć." (s.68) 🔰"Radio Moskwa" z końcem lipca (1944r.) wzywało mieszkańców Warszawy do zrywu i walki. Ze łzami w oczach Wanda słuchała apeli: "Uderzcie na Niemców! Udaremnijcie ich plany zburzenia budowli publicznych. Pomóżcie Czerwonej Armii w przeprawie przez Wisłę. Przysyłajcie wiadomości, pokazujcie drogi. Milion ludności Warszawy niech stanie się milionem żołnierzy, którzy wypędzą niemieckich najeźdźców i zdobędą wolność". Gdy walki wybuchły, Armia Czerwona zatrzymała się na linii Wisły, a "Radio Moskwa" zaczęło mówić o "zbrodniczej awanturze w Warszawie". Teraz, we wrześniu, staje się jasne: Warszawa umiera w dramacie napisanym przez lekkomyślność Polaków i cynizm Stalina." (s. 209) 🔰"Warszawa" też zaczęła przynależeć do słów, które wypowiedziane nawet ot tak, gaszą światło dnia i płoszą chwilę dobrego nastroju." (s. 213) *Kazimierz Sakowicz został zamordowany przez nacjonalistów litewskich w 1943r. Notatki dokumentujące wydarzenia w okupowanym Wilnie znalezione w zakopanych zielonych butelkach opublikowano po wojnie: Kazimierz Sakowicz "Dzienniki 1939 -1943".