Stacja Muranów

Chylę nisko czoło przed autorką tej monografii, którą czyta się z wypiekami na twarzy, niczym najbardziej pasjonującą powieść. Beata Chomątowska wykonała tytaniczną pracę badawczą, a jej efekty przedstawiła w sposób niezwykle barwny i interesujący. Nigdy nie byłam na warszawskim Muranowie, ale po przeczytaniu tej książki mam wrażenie, że zwiedziłam dzielnicę wiele razy - i tę przedwojenną, zamieszkałą przez Żydów, i tę wojenną, gdy zamieniła się ona w umierające, a potem walczące getto, i tę powojenną, w której niemal nie ma śladów po dawnych mieszkańcach. Autorka w przejmujący sposób opowiada o ludziach mieszkających kiedyś i dziś na Muranowie. Nieustannie towarzyszy jej pytanie, jak to jest żyć, spać, spacerować, bawić się w miejscu, które stało się wielkim i symbolicznym cmentarzem. Wielu obecnych mieszkańców Muranowa nie myśli o tym, bo często nawet nie zna historii swojego osiedla. Inni nie chcą zaprzątać sobie głowy przeszłością, wychodząc z założenia, że życie musi toczyć się dalej. Są jednak i tacy, którzy interesują się dramatycznymi losami swojego miejsca zamieszkania, czytają, pytają, szukają... Nie brak wśród nich ludzi wierzących w duchy, w ich opiekuńczą moc albo w wieczne cierpienia, na jakie zostały skazane; nie brak też osób, które zapewniają, że czują, a nawet widują zjawy zamordowanych Żydów. Te opowieści są niezwykle przejmujące, czasem aż trudno w nie uwierzyć, jednak relacje przytaczane przez autorkę są tak sugestywne, że czytelnik ma wrażenie obcowania ze światem zmarłych. "Stacja Muranów" to również opowieść o architektonicznej historii miejsca, które ma niezwykle bogatą przeszłość. Tekst i zdjęcia zapoznają czytelnika z przedwojenną dzielnicą, zamieszkiwaną głównie przez biedotę i znaną już znacznie wcześniej z literackich przekazów, np. "Ludzi bezdomnych" Żeromskiego. Potem widzimy teren oddzielony przez Niemców murem od reszty miasta. To miejsce nierozerwalnie kojarzące się ze śmiercią, z którego tylko nielicznym udaje wyrwać na aryjską stronę. Nie oznacza to jednak przetrwania, gdyż uciekinierzy narażeni są na polowania ze strony szmalcowników. W tym miejscu autorka sporo stron poświęca dramatycznej sytuacji ukrywanych przez Polaków Żydów. Dokonując obrachunku z historią, pokazuje i heroiczne, i nikczemne postawy. I wreszcie widzimy Muranów powojenny, jako wielkie rumowisko, które jest przekopywane przez szabrowników w poszukiwaniu żydowskich skarbów. Potem na monumentalnym cmentarzu powstają nowe domy, budowane według szybko nakreślonych socrealistycznych planów. Wielu gruzów nie usunięto, zamieniając je w skarpy, na których do dziś stoją kilkupiętrowe budynki. Jedynym widocznym śladem po dawnym getcie jest pomnik jego ofiar i bohaterów. Mimo iż istnieje kilka miejsc, w których więziono ludzi, zanim trafili na Umschlagplatz, nie zamieniono ich w muzealne obiekty. Do dziś są to użytkowe budynki (np. w dawnej pielęgniarskiej szkole, upamiętnionej w "Zdążyć przed panem Bogiem" przez Hannę Krall, dziś mieści się zespół szkół ponadgimnazjalnych, a w szkolnej izbie pamięci niemal nie ma śladów o przeszłości tego miejsca). Wielkim walorem książki jest pokazanie Muranowa przez pryzmat ludzi - i jako zbiorowości, i jednostek. Autorka dotarła do wielu byłych i obecnych mieszkańców, do budowniczych i ich potomków, do architektów, którzy zaplanowali wizerunek dzielnicy, do turystów z Polski i zagranicy. Dzięki ich wypowiedziom, często osobistym i poruszającym, monografia Beaty Chomątowskiej żyje i ożywia pamięć o przeszłości niezwykłego miejsca. Całość uzupełniają liczne archiwalne zdjęcia. Polecam wszystkim, którzy interesują się historią, ale nie tylko, gdyż w tej obszernej opowieści każdy może znaleźć coś dla siebie.