Słonimski. Heretyk na ambonie

Moja wiedza i Słonimskim ograniczała się do paru mgnień pamięci: "Alarm" bleble, poeta cośtamcośtam, chyba Żyd, Skamander dawno temu. Ta książka przydała mi się ze względu na zapełnienie tych plam między mgnieniami i bliższe poznanie tej nietuzinkowej postaci. O Jego nadzwyczajnym poczuciu humoru i subtelnej, acz rażącej w punkt złośliwości, mogłam przekonać się przy lekturze "Gwałtu na Melpomenie" - recenzji sztuk teatralnych wystawianych w latach 20-tych i trzydziestych. Pan Antoni nie oszczędzał w nich nikogo - ani reżyserów, ani autorów sztuk, ani aktorów, bez względu na ich sławę i osiągnięcia. Rzadko kiedy coś Mu się podobało, a może dla dobra ciętego dyskursu nie przyznawał się do swych sympatii. Biografii brakuje nieco szczegółów z życia osobistego Poety, wspomnień z rodzinnego domu czy wyjątkowo dla Słonimskiego krótkich lat szkolnych. Za to przebogato odmalowano tło polityczne i obyczajowe epoki, a raczej wielu epok, w których przyszło żyć naszemu bohaterowi. Urodzony jeszcze pod rosyjskim zaborem, świadek dwóch wojen, kilku ustrojów politycznych, życia w rodzinnym kraju i na emigracji, w wolnej Polsce i w komunizmie, ofiara antysemityzmu ale też zwycięzca nad uprzedzeniami - zawsze mocno angażował się w sprawy artystyczne, polityczne i społeczne. Niemal zawsze wyróżniał się odwagą cywilną, ciętym piórem, którym niezwykle dowcipnie smagał w swych felietonach różne polskie przywary - zupełnie jak duchowny z ambony. Bo wolał gazetę od świątyni - tak samo daleko Mu było do synagogi jak i do kościoła, nie mieścił się w żadnym z powszechnie przyjętych religijnych kanonów. Równie ciasno mu było wśród endeckiej gromady międzywojennych kolegów Dmowskiego, jak i poza Polską w latach emigracji, a także w socjalistycznej Polsce pod żelazną ręką Gomułki. Najlepiej czułby się w pacyfistycznych Zjednoczonych Stanach Europy bez granic, ale one jakoś do dziś nie chcą powstać. Nie wiem, czy to była świetlana postać, ale na pewno drażniąca i jątrząca jak uporczywa wysypka. Zmuszał do myślenia, targał sumieniami, nie zgadzał się na akceptację ani peerelowskich absurdów ani nabożnych i nadętych poglądów dawnych kolegów, którzy po wojnie pozostali na emigracji. Czy w PRL zapłacił za swą niezależność wystarczająco wysoką cenę? To zależy, bo z jednej strony obejmowano Go zakazem publikacji i wyjazdów zagranicznych, szykanowano i bezpardonowo wytykano żydowskie pochodzenie, z drugiej zaś cierpienie na pluszowym krzyżu w wielopokojowym luksusowym mieszkaniu w pięknej dzielnicy Warszawy albo w eleganckim apartamencie w Oborach, nie wydawało się pewnie aż tak dotkliwe.... I nie było nigdy w rodzinie Słonimskich problemu z zaspokajaniem kosztownych, wielkopańskich kulinarnych i galanteryjnych zachcianek Poety. Zawsze na obiad cielęcinka, a "ubiór, kapelusz i laseczka - angielskie, tylko ta morda żydowska"... Było wielu ludzi pióra, którzy po 1945 roku ponosili znacznie większe straty materialne i moralne. Łamanie niepokornych karków i karier było przecież na porządku dziennym.... Opis lat współpracy z młodym Michnikiem mocno zepsuł mi przyjemność poznawania tej książki. Określenie, że obaj panowie zawsze byli po stronie lewicy myślącej w kategoriach moralnych, odbiera wszystkim nie-lewicowcom prawo do moralności, a przede wszystkim odbiera biografii pozór obiektywności i ustawia ją tam, gdzie zawsze stoi zaangażowany aktyw GW (po stronie moralności takiej, jak ją rozumie). A już opowieść, jak to młody Pan Adam "kręcił" Panem Antonim i mącił Mu w głowie, jest bardziej kabotyńsko żałosna niż śmieszna. Przy swych niewielu wadach, ta książka to solidny kawał historii polskiego dwudziestego wieku i zwierciadło przybliżające niebanalną postać Słonimskiego i Jego twórczość.