Sąd w Canudos

Cyt.: „ - Nie jest pani szalona, ale …. Dlaczego pani tak patrzy? -Bo żal mi pana. - Pani? … Mnie? … Dlaczego? - Żałuję, bo pan jeszcze nie wie…. - Niech pani powie. Czegóż takiego nie wiem? - Nie wie pan, że kiedyś każdy musi pójść do Canudos.” Sándor Márai, „Sąd w Canudos” Antônio Mendes Maciel, kaznodzieja, prorok, apostoł, zwany Conselheiro wg różnych tłumaczeń Doradca, Nauczyciel, Pocieszyciel, pojawił się pod koniec XIX wieku na brazylijskich sertonach, głosząc konieczność ascezy i bliski koniec świata, nauczając, interpretując prawdy wiary chrześcijańskiej, udzielając rad, rozstrzygając sąsiedzkie spory a wokół niego gromadzi się coraz więcej wiernych. Dramat, zakończony tragiczną masakrą rozpoczyna się w chwili, gdy Antônio Conselheiro występuje przeciwko młodej brazylijskiej Republice, która wprowadziła rozdział kościoła od państwa, śluby cywilne, pobór podatków, co wystarczyło, by w oczach jego wyznawców stała się Antychrystem. Conselheiro wraz z grupą swoich wyznawców, których liczba stale rośnie, osiedla się w opuszczonym majątku Canudos i zakłada wspólnotę wzorowaną na życiu pierwszych chrześcijan, „oazę” prawdziwej wiary. Uznany za wywrotowca i anarchistę przez republikański rząd, który wysyła do Canudos oddziały wojskowe celem stłumienia rebelii i wyklęty przez hierarchię kościelną, opiera się skutecznie kolejnym ekspedycjom, z których dopiero czwarta zdobywa Canudos i dokonuje straszliwej rzezi jego mieszkańców, z których ocaleje zaledwie garstka. Antônio Conselheiro umiera na kilka dni przed ostatnim szturmem, który odbył się 5 października 1897 roku. Bezpośrednim świadkiem tych wydarzeń był brazylijski dziennikarz Euclides da Cunha, który kilka lat po tych wydarzeniach opisał je w swojej książce „Os sertóes” /Sertony/. To właśnie praca Euclidesa da Cunhy i wydarzenia, które miały miejsce pod koniec XIX wieku w Brazylii były inspiracją dla Sándora Máraia do napisania „Sądu w Canudos”. Powieść ukazała się w 1970 roku a dziesięć lat później, w 1981 roku do pracy Euclidesa da Cunhy i wydarzeń w Canudos sięgnał Mario Vargas Llosa, wydając swoją „Wojnę końca świata”. Dla Sándora Máraia wydarzenia w Canudos to jedynie scenografia. Węgierski prozaik, we właściwym sobie niezwykle estetycznym i eleganckim niemal stylu, obserwuje dramat z europejskiej persektywy, budując napięcie i oczekiwanie nieukninionego zagrożenia. Przedstawia całkowicie fikcyjne wydarzenia, do których miało dojść w ostatnich godzinach oblężenia Canudos pomiędzy głównodowodzącym wojskami Republiki, marszałkiem Bittencourtem a bezimienną kobietą, jedną z mieszkanek osady. To niewielka, kameralna wręcz powieść w której Sándor Márai zastanawia się nad istotą i przyczynami zła, okrucieństwem wojny, ludzką skłonnością do fanatyzmów wszelkiego rodzaju, I temat, który wybrzmiewa niezwykle mocno w całej powieści – kontestacja systemu, politycznego, religijnego czy społecznego, temat który powraca z zadziwiającą wręcz regularnością w różnych zakątkach świata. Sándor Márai pozostawia czytelnika bez odpowiedzi, z mnóstwem wątpliwości. Niezwykła powieść, którą pisał już kilka lat po węgierskim powstaniu, rewolcie studenckiej we Francji i po interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, co jak się wydaje potwierdza jedynie jego tezę o powtarzającej się kontestacji porządków. Piękna, subtelna proza, pełna emocji i przesłań. Wybitna.