Rywka. Śmierć ze złotym warkoczem

38/2025 (audiobook 28/2025) Polityka historyczna kraju, w którym przyszedłem na świat i spędziłem pierwsze lata dzieciństwa, uważała oficjalnie Marcelego Nowotkę za narodowego bohatera, jego imię nosiły szkoły, ulice a nawet drobnicowiec z floty Polskich Linii Oceanicznych. Pamiętam jego twarz odbitą na monecie dwudziestozłotowej, która wraz z innymi podzwaniała mi w kieszeni, gdym kroczył w stronę budki z lodami. Dziś już wiadomo, kim było to bydlę i jakie cele przyświecały działalności tej kanalii na moskiewskiej smyczy. Wspominam o nim dlatego, że książka Wójcika pełna jest takich demitologizacji. Opowiadając o losach Niuty Tajtelbaum Autor musiał osadzić ją w historyczno-politycznym kontekście, przedstawić na tle specyfiki czasów, na jakie przypadło jej krótkie, tragiczne życie. Powiem więcej: wbrew tytułowi i okładce – Rywka nie jest tu ani jedyną, ani tym bardziej główną postacią, wokół której snuje się opowieść. Kiedy czyta się, tu i tam, o historii polskiego ruchu oporu w okresie okupacji hitlerowskiej nie sposób nie dostrzec uniwersalnych analogii m.in. do czasów współczesnych. Aktualnie nie żyjemy pod okupacją (choć zwolennicy pewnej partii antyeuropejskiej zapluliby w tej chwili ekran),ale mechanizmy działają te same: tak jak przed osiemdziesięcioma laty w strukturach konspiracyjnych i później w aparacie kształtującej się władzy – tak i dziś prokremlowskie pachoły zasiadają w polskim Sejmie, głosują w Parlamencie Europejskim w zgodzie z wytycznymi batiuszki, a nawet… kandydują na urząd Prezydenta RP. Niuta Tajtelbaum dała się zwieść urokowi komunizmu. Była młodziutka, czasy były inne, mogło jej się wydawać, że komunizm będzie inny niż ten, o którym dziś wiemy już wszystko. Była dziewczyną nieprzeciętną a już na pewno – nieprzeciętnie inteligentną, zachodzi więc spore prawdopodobieństwo, że z czasem rozczarowałaby się tą młodzieńczą fascynacją. Nie zdążyła przeżyć tego zawodu, zamordowana w wieku dwudziestu sześciu lat. Ale jej historia nie skończyła się wraz z aresztowaniem przez Gestapo. Jej pośmiertne losy są kolejnym lustrem, w którym przegląda się Polska: po wojnie wykorzystano jej brawurową działalność i tragiczną śmierć czyniąc z niej postać legendarną na miarę Herbertowskiego Gilgamesza, Hektora i Rolanda, wyolbrzymiając pewne aspekty, inne skrzętnie pomijając a jeszcze inne – fikcyjnie powołując do drugiego życia. Ale Niuta/Rywka/Wanda była Żydówką. Więc w 1968 roku… przestała pasować do politycznej mozaiki, wiatr historii znów zmienił kierunek i… zniknęła z oficjalnej historii. Dzisiejsze przepychanki pomiędzy politycznymi stronnictwami, konkretnymi politykami reprezentującymi skrajnie różne interesy jako żywo przypominają rozgrywki pomiędzy Armią Krajową i Gwardią Ludową: obie frakcje, kierujące się tym samym, choć różnie pojmowanym, patriotyzmem – sabotowały się wzajemnie, torpedowały swe działania, donosiły na siebie do Gestapo, wystawiały i zdradzały rodaków, skazując ich na Pawiak, Auschwitz czy rozwałkę w Palmirach. Jestem głęboko przekonany, że gdyby ruskie orki ruszyły dziś na Polskę i pewien znajomy  товарищ z Małopolski założyłby już czapkę z gwiazdką - „uprzejmie poinformowałby” odpowiednie służby o wrogu ludu z Wrocławia, używającego pseudonimu operacyjnego „Undervin”. Oto Polska właśnie – jak podsumował onegdaj Wyspiański. Lektor: Anna Ryźlak