Powrót rozstrzelanej armii (Katyń - fakty, rewizje, poglądy)

„Powrót rozstrzelanej Armii” Jacka Trznadla to książka głęboko poruszająca, choć wzbudzanie emocji nie było jej głównym celem. Jest ona przede wszystkim pracą historyka dociekliwie pochylającego się nad faktami już poznanymi i tymi, które wciąż kryją się w mrokach niewiedzy. Żadnej z książek o Katyniu nie potrafimy czytać spokojnie. Słowo Katyń niesie ze sobą wiele znaczeń, a każde jakoś do nas się odnosi, wciąż nas określa i czegoś od nas wymaga. Katyń, to sowiecki mord na jeńcach - polskich oficerach dokonany w 1940 roku. Katyń, to także symbol przywołujący tragiczny los wielkiej rzeszy Polaków zamęczonych na obszarach ZSRR. Katyń, to oczywiste pogwałcenie międzynarodowych praw oraz bezpośredni skutek paktu Ribbentrop - Mołotow, stanowiącego o nowym rozbiorze Polski. Ale katyńskie ludobójstwo to również logiczne ogniwo w systemie komunistycznego totalitaryzmu. A stało się i tak, że kłamstwo o Katyniu legło u podstaw PRL-u. Było jego fundamentem, niby symbolicznym, ale tak realnym, że nikt nie mógł go ominąć. Na tym kłamstwie zbudowana została piramida kolejnych kłamstw przypieczętowujących naszą niesuwerenność. W żadnym fragmencie życia publicznego, od szkoły do polityki, prawda o Katyniu nie miała prawa zaistnieć w jakiejkolwiek postaci. Wszyscy kolejni partyjni funkcjonariusze kolejnych pięciolatek i etapów, bardziej i mniej twardogłowi, byli zakładnikami kłamstwa o Katyniu. W sposób niezwykle jasny i precyzyjny granica między prawdą i kłamstwem o Katyniu była granicą między naszą niepodległością a niewolą. Dlatego Katyń to nie tylko fakt historyczny, ale również symbol mający swoje miejsce w naszej świadomości, indywidualnej i społecznej. Jacek Trznadel jest chyba jednym z pierwszych autorów, wśród zajmujących się tym tematem, który poświęca swoją uwagę również symbolicznemu wymiarowi Katynia. W jego bogatej w materiał dokumentacyjny książce, gdzie są obecne również najnowsze informacje i odkrycia, wśród różnorodnych szkiców znajdziemy i tak wstrząsające, jak te ujęte wspólnym tytułem: Katyń – ostatnia droga. Mozolnie konfrontując świadectwa, dokumenty, relacje, to, co wiadome z tym, czego się tylko można domyślać, stara się Jacek Trznadel zrekonstruować ostatnią drogę oficerów polskich z Kozielska, od stacji kolejowej Gniezdowo nad skraj mogił w katyńskim lesie.