Po Galicji. O chasydach, Hucułach, Polakach i Rusinach. Imaginacyjna podróż po Galicji Wschodniej i Bukowinie, czyli wyprawa w świat, którego nie ma

Literacka podróż retro po Galicji Wschodniej i Bukowinie sprzed pierwszej wojny światowej. Do tego sentymentalna – wszak prowadzi nas Austriak, a więc przedstawiciel wiodącej nacji cesarsko-królewskiej monarchii Habsburgów. Czytelnik ma zatem okazję pokonać drogę z Tarnowa (wówczas jednego z najbrudniejszych miast galicyjskich),poprzez m. in. Przemyśl, Sambor, Drohobycz, Borysław, Stryj, Kołomyję, Stanisławów, Huculszczyznę, Pokucie, Bukowinę z Czerniowcami, Czortków, Buczacz, Tarnopol i Brody, bo na końcu trafić do Lwowa. Po części koleją (parową, małe odcinki elektryczną),a resztę trakcją konną lub wręcz wierzchem (bądź na piechotę). Autor stara się zredukować do minimum własne opisy i oddaje głos pochodzącym z tych terenów lub podróżującym tamtędy ludziom pióra, przede wszystkim pisarzom. I jako nie zaangażowany w lokalne konflikty Austriak oddaje głos wszystkim nacjom i prawie wszystkim językom. Zatem polszczyźnie Stanisława Vincenza, Brunona Schulza czy Józefa Wittlina towarzyszą ukraiński Iwana Franki i Hnata Chotkewycza oraz dominujący … niemiecki m.in. Józefa Rotha czy najczęściej Karla Emila Franzosa. Ta dominacja niemieckiego jest usprawiedliwiona … brakiem literatury w jidysz. Martin Pollack z jednej strony wyręczył się tekstami innych, ale z drugiej dobrał je znakomicie i obiektywnie. I otrzymane obrazy dalekie są od opisów arkadii, pełnych pracowitego i bogobojnego ludu. Dominują przedstawienia biedy, rabunkowej gospodarki leśnej, naturalistycznej, całodziennej pracy dniówkowców przy wydobywaniu ropy naftowej czy handlu na małych i większych kramach, często przenośnych, bardziej przypominającego żebraninę niż obrót towarami i świadczenie usług. Małe miasta i miasteczka są brudne, pełne ruder, błota, spelun i burdeli, za to okraszone świątyniami co najmniej trzech wyznań. Poza Lwowem, Czerniowcami i Tarnopolem wszystkie posiadają zdecydowaną większość ludności żydowskiej, która … jest bardzo podzielona. Językowo (jidysz, niemiecki, polski),religijnie (tradycjonaliści, chasydzi, reformatorzy) oraz politycznie (asymilatorzy do kultury niemieckiej lub polskiej, radykałowie wszelkiej maści, szczególnie socjaldemokraci, lojalni wobec kaisera a także syjoniści, marzący o własnym państwie w Palestynie jak również planujący emigrację do Ameryki). I tylko niewielka część spośród nich nie cierpi głodu ani chłodu, jak ich chłopscy czy małomiasteczkowi sąsiedzi, przede wszystkim rusińscy (ukraińscy). Na szczęście wszędzie rozwija się też kultura, istnieją biblioteki, w kawiarniach dostępna jest prasa w kilku językach, istnieją organizacje samopomocowe (najczęściej religijne lub narodowe),organizowane są targi i wydarzenia kulturalne. Niesamowite jest przy tym to, że ten zapóźniony cywilizacyjnie region monarchii habsburskiej wydał tylu ludzi pióra, piszących w wielu językach. Oprócz wymienionych warto wspomnieć jeszcze chociażby Stanisława Lema, Juliana Stryjkowskiego, współczesnych pisarzy ukraińskich (np. Wynnyczuk, Andruchowyczowie) czy Szmuela Josefa Agnona, jedynego póki co laureata literackiej Nagrody Nobla z Izraela. No i warto przeczytać na zakończenie list Claudio Magrisa do autora.