Penelopiada

„Penelopiada” to retelling homeryckiej „Odysei”, czyli alternatywna wersja starożytnego eposu opowiedziana z punktu widzenia Penelopy. Napisanie starej historii na nowo staje się dla Margaret Atwood okazją do przemyśleń na temat starożytności i współczesności oraz ludzkich zachowań, z czego pisarka skwapliwie korzysta, sprawnie żonglując przy tym różnymi konwencjami literackimi. Interesującym zabiegiem fabularnym jest to, że Penelopa opowiada o swoim życiu po upływie 3000 lat od wydarzeń opisanych przez Homera i czyni to zza grobu, a właściwie z otchłani Hadesu. Jej opowiadanie brzmi bardzo współcześnie, pełne jest ironii i sarkazmu, a to często daje zabawny efekt przypominający nieco groteskowe klimaty z satyr Monty Pythona. Początek opowieści Penelopy skrzy się humorem i uwiódł mnie bardzo trafnymi, ironicznymi opiniami na temat ludzkich przywar. Szczególnej krytyce poddane zostały żądza władzy, chęć wywyższenia się nad innymi, pazerność i skłonność do gromadzenia dóbr materialnych, które Penelopa -usytuowana w tej historii w czeluściach Hadesu - nazywa śmieciami i bardzo przekonująco uzasadnia użycie właśnie tego określenia. Złośliwej krytyce poddane zostają również inne nasze cechy, które uosabiają poszczególne persony tej historii. I tak Helena Trojańska to próżna i złośliwa flirciara o małym rozumku i bardzo wybujałym ego, Odyseusz - cwany kłamca, oszust, blagier, manipulant i kobieciarz, Telemach to z kolei rozpuszczony nastolatek, który zgrywa macho, jest wyjątkowo pazerny i uważa, się za spryciarza, który zjadł wszystkie rozumy. Zresztą sama Penelopa także wcale nie jest idealna, gdyż ma zamiłowanie do intryg i jest wyjątkowo złośliwa, chociaż na ogół udaje bezradną, płaczliwą kobietkę porzuconą przez męża. Jest przy tym bardzo wytrwała i konsekwentna, a czasem także bezwzględna, w dążeniu do osiągnięcia założonych celów, które z reguły osiąga realizując swoje plany zgodnie z ulubioną zasadą: 🔰"Bądź jak woda. (...) Nie stawiaj oporu. Kiedy chcą cię chwycić, przeciekaj im przez palce. Płyń dookoła." Interesująca jest także forma tej powieści. Całość składa się z 29 krótkich rozdziałów: w większości narratorką jest Penelopa, w pozostałych chór, który jak w klasycznej tragedii greckiej, co pewien czas, komentuje akcję lub wprowadza do niej nowe wątki. Każde "wejście" tego specyficznego chóru przybiera inną formę literacką - mamy tu np. wyliczankę, lament, piosenkę podwórkową, idyllę, szantę, balladę, a nawet wywód antropologiczny oraz zapis z procesu sądowego nad Odyseuszem, który toczy się w czasach nam współczesnych. Wejścia chóru czasami wprowadzają do fabuły zamęt, ale czasami przerywają monotonię narracyjną, która szczególnie mnie męczyła pod koniec historii opowiadanej przez Penelopę. Całość sprawia wrażenie dokładnie przemyślanej konstrukcji, która doskonale łączy starożytność ze współczesnością oraz sprawnie posługuje się parodią i groteską, aby skłonić czytelnika do krytycznej refleksji nad naturą człowieka. Na koniec garść cytatów wybranych z opowieści Penelopy: 🔰" Przypuszczam, że [Helena Trojańska] miała zwyczaj flirtować z własnym psem, z lustrem, z grzebieniem, z nogą łóżka. Nie mogła przecież wyjść z wprawy." (s.40) 🔰"Nic tak nie sprzyja obżarstwu jak posiłek, za który nie trzeba płacić."(s.46) 🔰"Czemu ci obdarzeni wyjątkową urodą uważają, że reszta ludzi żyje wyłącznie dla ich rozrywki?"(s.40) 🔰"Małżeństwo służyło płodzeniu dzieci, a dziecko nie było maskotką ani pupilkiem. Było narzędziem do przekazywania dóbr. Na przykład królestw, kosztownych podarków ślubnych, opowieści, uraz, krwawych waśni. Za pośrednictwem dziecka zawierano przymierza; za pośrednictwem dziecka można było pomścić krzywdę. Rodząc dziecko, wyzwalało się w świecie potężną siłę. Gdy miałeś wroga, najlepiej było zabić jego synów, choćby i w kołysce. (...) Kiedy zamiast synów miało się córki, należało zadbać, by jak najprędzej powiły potomstwo, czyli wnuki płci męskiej. Im więcej w rodzinie rąk do miecza i włóczni, tym lepiej (...)." (s. 33)