Pamiętniki Hadriana

Współczesne powieści o starożytności przybierają zazwyczaj epicki charakter i są naszpikowane słynnymi postaciami, traktowanymi przez pisarzy jako instrumenty podniesienia rangi głównych bohaterów. „Pamiętniki Hadriana” to miła odmiana od tej mody, kameralne studium władzy i psychiki jednostki wybitnej. Zamiast iść na skróty, Yourcenar dowodzi, iż wielkość znaleźć można również u ludzi cichych. Jej dzieło to świadectwo cząstkowego i skażonego omylnością poznania, testament istoty nieustannie wątpiącej, częściowy i niewolny od przeinaczeń raport z sześćdziesięcioletnich poszukiwań prawdy, czyli z misji, której powinien oddawać się każdy człowiek myślący. Imię Hadriana jest współczesnym mało znane, bo kiedyś nie wsławił się spaleniem Rzymu, a dziś nie wystąpiłby w „Tańcu z gwiazdami”. Yourcenar stara się tę niesprawiedliwość naprawić, oddać hołd człowiekowi, który zmuszony był stać się więcej niż człowiekiem, i który temu zadaniu podołał. A wobec biegłości pisarki, na drugi plan schodzi historyczna akuratność wytworu jej sztuki, choć przypisy dowodzą jej sumienności; literatura ma bowiem inne oraz chyba rozleglejsze zadania niż historia. Czytelnik otrzymuje fascynującą szansę śledzenia myśli i poczynań człowieka, który miał możność zrobienia ze świata swojej układanki i który całkowicie się tej układance poświęcił, próbując wyważyć wszystkie przeciwieństwa: duchowość i zmysłowość, religię i świeckość, wojnę i pokój itp. Harmonii Hadriana dzielnie sekunduje sama Yourcenar, idealnie wyważając elementy fabularne i refleksyjne; spokój i mądrość wyglądają z każdej karty, najbardziej zbliżając rzymskiego cesarza, na ile to w ogóle w przypadku cesarza możliwe, do stoicyzmu, choć z licznymi autorskimi uzupełnieniami, dotykającymi przede wszystkim potrzeb ciała, a jeszcze dokładniej, pewnych jego rejonów. Nawet wyrzucone już poza obręb właściwego tekstu komentarze autorki do dzieła jawią się jako niezwykle cenne, gdyż przynoszą więcej wiedzy na temat procesu twórczego, niż setka dowolnych dostępnych na rynku poradników, jak napisać bestseller i się przy tym nie zmęczyć. Ten nieszczególnie opasły tom towarzyszył mi szczególnie długo, co samo w sobie powinno być wystarczającą rekomendacją. Tak dopracowane, przemyślane dzieła trafiają się nader rzadko i nieodmiennie żal je skończyć, choć to właśnie one i tylko one były skończone już w momencie, gdy pierwszy raz braliśmy je do ręki.