Ostatni dzień skazańca

Arcydzieło zarekomendowane przez Fiodora Dostojewskiego. We wstępie do „Łagodnej” Dostojewski tłumaczy czytelnikom, dlaczego nadał swemu dziełu podtytuł „Opowiadanie fantastyczne”. Wyjaśnia, że fantastyczność dotyczy wyłącznie formy, bo treść jest „jak najbardziej” realna. I tu nawiązuje do Wiktora Hugo, który „pozwolił sobie na jeszcze większe nieprawdopodobieństwo, zakładając, że skazaniec może (i ma czas) kreślić notatki nie tylko w ostatnim dniu, lecz nawet w ostatniej godzinie, dosłownie w ostatniej minucie. Gdyby jednak zaniechał tej fantazji, nie powstałby i sam utwór - najrealniejszy i najprawdziwszy ze wszystkich, jakie napisał”. „Najrealniejszy i najprawdziwszy” – to wystarczająca zachęta do sięgnięcia po „Ostatni dzień skazańca” – utrzymaną w formie pamiętnika opowieść o mężczyźnie skazanym na śmierć. Niewiele wiemy o tym człowieku, nie znamy nawet jego imienia i nazwiska. Z zapisków wiadomo, że pochodzi z dobrego domu („otrzymałem staranne wychowanie”),że jest młody, zdrowy („jestem stworzony do długiego życia”),wykształcony i dość zamożny. Ma matkę, żonę i 3-letnią córeczkę, którą kocha nad życie. Wiemy, że czeka go gilotyna, bo „popełnił prawdziwą zbrodnię”, „przelał krew!”, jednak nie znamy żadnych szczegółów dotyczących tej zbrodni. „Ostatni dzień skazańca” to nie tylko zapis skrajnych emocji człowieka, który odlicza dni, godziny, a potem już minuty do egzekucji, ale także bardzo realistyczny i wstrząsający opis przygotowywania transportu więźniów-galerników do portu w Tulonie, czy opowieść rzezimieszka, który zajął celę śmierci narratora po tym, jak ten wyruszył w drogę na szafot. Tym króciutkim arcydziełem Wiktor Hugo zaprotestował przeciwko karze śmierci i dał wyraz swojej wrażliwości społecznej, pełnej współczucia także dla tych, którym współczuć najtrudniej.