Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne

Książka jest próbą przedstawienia teorii ewolucji religii. Autor, znany filozof, proponuje naukowe podejście do badań nad tym fenomenem i sugeruje reformy porządku publicznego oparte na swoich wnioskach. Choć pozycja wywołała swego czasu niemałą reakcję zarówno ze strony wierzących jak i ateistów, zasługuje raczej na obojętność niż poważną debatę. Opiera się na słabych argumentach i ma poważne wady metodologiczne. Brakuje jej strukturalnej spójności; nieudolnie się rozpoczyna i zmierza ku rozczarowującemu końcowi. Wyliczanka zarzutów względem książki mogłaby być długa, choć bez wątpienia wiele byłoby błahych. Zdarzają się żenujące momenty łudzenia samego siebie, gdy np. autor twierdzi, że ateiści (w przeciwieństwie do teistów) z radością przyjmują krytykę swoich przekonań. Albo udawanie głupiego i twierdzenie, że koncepcja Boga posiada zbyt wiele wariantów, aby mógł je zanalizować. Czy choćby historyczne nieścisłości, takie jak twierdzenie, że pierwsi chrześcijanie uważali apostazję za przestępstwo zasługujące na karę śmierci. Większym problemem jest chochoł jaki Dennett postawił w miejscu gdzie powinny być argumenty i sposób myślenie osoby wierzącej. Duża część książki to jego dyskusja, często bardzo protekcjonalna, z tymi uproszczonymi banałami, które wg niego są typowe dla dyskursu religijnego. Jednak podstawowa słabość książki leży w poleganiu autora na metaforach, zwłaszcza w jego przedstawieniu religii jako pasożytniczego memu. Nie jest on z pewnością zwolennikiem funkcjonalizmu w socjologii, który twierdzi, że artefakty kulturowe, w tym religia, ewoluowały ze względu na korzyści, jakie przynoszą ludzkiemu przetrwaniu. Zamiast tego, czerpiąc z koncepcji memów Dawkinsa, postrzega religię jako pasożytniczy byt, który rozprzestrzenia się sam, potencjalnie ze szkodą dla swojego nosiciela. Istot ludzkich, wyposażonych w refleksyjną świadomość i rozważną wolę nie można w pełni wyjaśnić za pomocą tej uproszczonej analogii. Zastosowanie teorii memów pozwala Dennettowi uniknąć zajmowania się istotną treścią przekonań religijnych, skupiając się zamiast tego na zjawisku religii jako typie kulturowym. To podejście, oparte bardziej na metaforze niż na rygorystycznej nauce, podważa jego wiarygodność. Narracja o genezie religii, choć zajmująca, oparta jest na spekulacjach, a nie faktach. Od pierwotnego animizmu i personifikacji sił natury, Dennett wyobraża sobie ewolucję ku wszechmocnym bogom, na modłę dziecka wyolbrzymiającego moc swoich rodziców. Sugeruje również, że podatność na hipnozę i efekt placebo przyczyniły się do przetrwania wczesnych ludzi, tworząc podatne środowisko dla memu boga. W ten sposób z przekonaniem twierdzi, że udało mu się wyjaśnić pochodzenie wiary, co oczywiście nie jest prawdą. Są to jego domysły spięte razem wątłą tasiemką teorii memetycznej. Niestety, wszystkie ewolucyjne podejścia do kultury cierpią na pewne wrodzone problemy. Biologia ewolucyjna jest nauką, która bada łańcuchy przyczynowości fizycznej i rozwój życia organicznego i jest to wszystko, co może badać z jakąkolwiek pewnością. Wychodząc poza te ramy wkracza na obszar spekulatywny, dlatego zastosowanie jej zasad do złożonych zjawisk kulturowych, takich jak religia, sztuka i moralność, skutkuje impresjonistyczną mitologią, a nie weryfikowalną nauką. Zjawiska kulturowe nie mają sekwencji genomowych, które biologia ewolucyjna może analizować, co sprawia, że ​​takie wyjaśnienia są niezadowalające. Głównym celem Dennetta wydaje się być wzbudzanie wątpliwości u czytelników, a nie autentyczne zgłębianie kwestii religijnych, w celu zaproponowanie pewnych zmian społecznych o wyraźnie dyktatorskim charakterze. To, jak sądzę, częściowo wyjaśnia jego przywiązanie do koncepcji memów. Jeśli w końcu jedynymi beneficjentami memów są same memy, a te religijne są szczególnie toksycznego rodzaju, to z pewnością dążenie do eksterminacji tych pasożytów, najlepiej za pomocą środków zapobiegawczych, jest przecież przejawem troski i rozwagi. I nie ma znaczenia, że ​​argument, za pomocą którego Dennett dochodzi do swoich wniosków, jest absurdalny. Jego krótkie potraktowanie wiary w Boga nie porusza istotnych powodów, dla których ludzie wierzą, ani nie nawiązuje dialogu z najważniejszymi filozofiami religijnymi. Zamiast tego zbywa je za pomocą nadmiernie uproszczonych argumentów, wykazując intelektualne lenistwo. Wszystko to prawdopodobnie ma niewielkie znaczenie, ponieważ najistotniejszą wadą książki jest jej ostateczna bezsensowność. Nie jest niczym kontrowersyjnym stwierdzenie, że religia jest zjawiskiem naturalnym, głęboko osadzonym w ludzkiej kulturze i ewolucji społecznej. Jeśli Dennett uważa, że ​​jego teza jest prowokacyjna lub nowatorska, to widać nie słyszał o takich nowinkach teologicznych jakimi są pisma Ojców Kościoła czy choćby "Summa" Akwinaty. To, że religia jest zjawiskiem naturalnym nie wyklucza, że ​​jest nośnikiem boskiej prawdy. Nawet gdyby poprawnie wyjaśnił kwestię pochodzenia religii, nie jest to tożsame ze zrozumieniem jej istoty i wartości. Poza tym, nikt nie wierzy w religię. Chrześcijanie na przykład wierzą, że Jezus z Nazaretu, ukrzyżowany pod Poncjuszem Piłatem, zmartwychwstał i siedzi teraz po prawicy Ojca. Dlatego pytanie Dennetta, czy religia zasługuje na lojalność, jest bezsensowne. Jedynym istotnym pytaniem dla chrześcijan jest to, czy Chrystus jest godny lojalności. Objawienie Dennetta, że ​​"naturalne pragnienie Boga" jest naturalne, nie wnosi niczego nowego do dyskusji. Zajmowanie się nauką o religii nigdy nie da istotnej odpowiedzi na to, czy należy wierzyć w Boga. Dla chrześcijan naturalne pochodzenie religii nie podważa ich wiary, ponieważ cała natura jest postrzegana jako stworzona przez Boga i kierująca ku Niemu.