Od bakterii do Bacha. O ewolucji umysłów

"Od bakterii do Bacha. O ewolucji umysłów" to najnowsza książka kognitywisty Daniela Dennetta. Tym razem, jak sam zaznacza, jest to podsumowanie jego 50-letnich badań nad umysłem i świadomością. Książka jest takim ponownym pozbieraniem tematów, które fascynują profesora, uzupełnionym o najnowsze wyniki, trendy i punkty sporne w aktualnych debatach. Znów, to niezwykle interdyscyplinarna praca. Jest psychologia, socjologia, kulturoznawstwo, lingwistyka, teoria informacji, biologia ewolucyjna i filozofia umysłu. Dennett porusza się na tych wszystkich warstwach bardzo sprawnie. Aby w pełni śledzić wywód, trzeba wszystkie siły intelektualne oddać książce, bo nie warto inaczej. To, co stanowi o wartości tej akurat książki, to pokuszenie się przez autora o prześledzenie w sposób spójny procesu wykuwania się umysłu w drodze ewolucji biologicznej i kulturowej. Dennett nie znosi niedomówień, zatrzymywania się we wnioskach w pół drogi. Stąd właściwie każde trudne pytanie, które mogłoby przyjść do głowy czytelnikowi, jest przedmiotem jego rozważań. Bardzo sugestywnie pokazuje, w jaki sposób darwinowski dobór, przechodzi w ‘pół-darwinowski’ i finalnie pozwala na wykształcenie się wielowarstwowych ludzkich form interakcji, będących emanacją umysłu. Jednym z ważniejszych dla mnie fragmentów, było podzielenie organizmów na cztery grupy, na podstawie filogenezy i możliwości poznawczych (str. 137-138). Autor pokazuje coś, co jest raczej oczywiste - że większe zdolności mózgu korelują się z jego wielkością i ogólnym stopniem skomplikowania budowy wymagającej dłuższej ewolucji. Jednak sposób, w jaki to robi i skupienie się na podejściu od strony umysłu, wydało mi się nowatorskie we wnioskach i jednocześnie dość odważne. Pierwotnie układy biologiczne potrafiły wzmacniać swoje możliwości (ewoluując) w wyniku coraz szerszego zakresu informacji przyswajanych, przetwarzanych, które na wyższym poziomie udawało się coraz lepiej wykorzystać. Ostatecznie czwarta grupa organizmów (na Ziemi to tylko człowiek) potrafi kreować światy myśli, znaczeń i relacji tworząc bardzo skomplikowany melanż odniesień. Wizję tę można podsumować w łagodnym przechodzeniu na kolejny poziom dostępnych zachowań, które budują umysł i poczucie posiadania świadomości: UMIEJĘTNOŚĆ (umiem i robię) --> ROZUMIENIE (wiem, co zrobiłem) --> BUDOWANIE RACJI I CELÓW (potrafię uzasadnić świat rzeczywisty i wyobrażony) Właściwie cała książka "Od Bakterii do Bacha" jest uzasadnieniem takiego procesu i konsekwencji obserwowanych w nas samych i w zbudowanym świecie pełnym bytów. Język, symbolika, znaczenie gestów, stany emocjonalne - to wszystko nabrało postaci finalnej (jak na razie) u ludzi. W szerokiej dyskusji o zwierzętach, jest raczej sceptyczny wobec częstych zachwytów wobec ich możliwościami. Nawet zwierzęta wyższe dysponują, co najwyżej, szczątkowym rozumieniem, jednak daleko im do poczucia świadomości i nadawania sensu i celu swoim zachowaniom. Bliski w tym jest stanowisku Fransa de Waala (str. 138-141, 170-171). Zapewne wiele ustaleń, które zgrabnie łączą biologiczny ewolucjonizm z kulturą – tak ‘oddolnie’ - może powodować opór środowisk badaczy, którzy zajmują się społeczną aktywnością ludzi, tak ‘odgórnie’. Kulturoznawcy i językoznawcy unikają szerokiego spojrzenia na ewolucyjne podstawy i zamykają się, według Dennetta, na pewne możliwości wnioskowań, docierając do pół-prawd o nas samych. Szerzej - kognitywista narzeka, że nie ma wystarczającego poziomu przenikania się idei typowych dla biologów i badaczy kultury, by badać wytwory aktywności mózgu globalnie. Bez tego wnioski są niepełne, co profesorowi pozwala na wkroczenie w ten teren z pełną mocą i ciekawymi spostrzeżeniami. Sam nieoczywisty (dla doboru naturalnego) proces wyłaniania się WYOBRAŹNI w konsekwencji ewolucji, która jest ślepa na takie antycypacje, stanowi fascynujące pole debaty wymagającej wszechstronnej analizy (str. 525). Nie da się 'dotknąć' wszystkiego. Więc tak dla ustalenia uwagi – kilka hasłowych tematów, stanowiących sedno publikacji: • Ewolucyjne podstawy rozwoju mózgu i nieuchronne (?) pojawienie się umysłu. • Koncepcja ciągłości pogłębiających się zdolności umysłowych organizmów w drzewie filogenetycznym. • Teoria informacji, jako jeden z istotnych elementów zrozumienia umysłu – problem sztucznej inteligencji (AI). • Memy, jako nośna idea rozwoju umysłu. • Język, jako ewolucyjna i kulturowa odpowiedź na potrzeby ludzkie. Dennett we własnych sądach nie jest przesadnie konserwatywny i uczciwie prezentuje odmienne podejścia do poruszanych zagadnień. Polemizuje z Pinkerem, który nie jest zwolennikiem koncepcji memu (str. 418-421) czy Chomskim o pochodzeniu języka (str. 369-373) . Przytacza uczciwie alternatywne koncepcje kolegów 'po fachu', skupiając się na istotnych różnicach i pokazując, czemu mimo to obstaje przy swoim podejściu. Podobnie jak wszystkie wcześniejsze książki, i ta nie jest napisana prostym językiem. W efekcie, co zaobserwowałem ponownie, są partie, które czyta się świetnie (szczególnie pierwsze rozdziały i końcowe),ale i takie wymagające kilkukrotnego czytania (głównie środek – koncepcja podstawy teorii informacji, memów i pochodzenie języka). Książkę polecam wszystkim, których interesuje umysł i świadomość, jako konsekwencje potrzeb organizmów wyższych. Jeśli ktoś chciałby jednak uzyskać pełniejszy obraz wizji świadomości, to polecam „Świadomość”, która szeroko odwołuje się do ustaleń doświadczalników. "Od bakterii do Bacha" stanowi, w temacie świadomości, streszczenie wcześniejszej pracy i pewne uzupełnienie wynikające z ponad dwóch dekad badań. Jednak z racji szerszego spojrzenia na aktywności mózgowe sięgające do kulturowych aspektów, nie jest prostym aneksem. To po prostu inna praca. Ostatni rozdział kończy się ciekawymi dywagacjami nad korzyściami i niebezpieczeństwami związanymi z AI. Zagrożenia wynikają, według Dennetta, głównie z możliwego projektowania jej tak, by chciała 'przechytrzyć' człowieka. Ponieważ ma ona zastępować nas w pracach żmudnych, powtarzalnych i długotrwałych, powinna prezentować jasno efekty swej aktywności, które zrozumiemy i będziemy mieli pewność, że są tym, o co pytaliśmy (str. 528-535). To taki ogólny zarys wizji przyjaznego nam AI przyszłości. Prosto, ale chyba trafiając w sedno. Podsumowując - propozycje Dennetta, to zapewne kolejny kamyczek w intelektualnej przygodzie do zrozumienia siebie i mechanizmów jak funkcjonujemy. Być może nigdy nie poznamy całej prawdy, bo jak stwierdził Emerson Pugh, którego zacytował profesor budując motto ostatniego rozdziału książki (str. 489): "Gdyby mózg był tak prosty, że moglibyśmy go zrozumieć, bylibyśmy tak prości, że nie moglibyśmy go zrozumieć." Na szczęście człowiek to tak uparta istota, że będzie dalej pytać o wszystko, o co tylko ma sens zapytać. Dennett pomaga swoimi książkami poukładać wiele z kołaczących się w naszych głowach myśli. Gorąco polecam.