O działaniach i dziełach Bismarcka

Wiel­kie spra­wy i wiel­kie zda­rze­nia dru­giej po­ło­wy dzie­więt­na­ste­go stu­le­cia ze­spo­lo­ne są z czło­wie­kiem, któ­ry ostat­ni upra­wiał w wiel­kich roz­mia­rach sztu­kę po­li­tycz­ną. Tym czło­wie­kiem był Bi­smarck, po­tęż­ny i nie­zwy­kły, nie­tyl­ko po­my­sła­mi i za­mia­ra­mi, ale zwłasz­cza tem, co zdzia­łał. To, co w róż­nych cza­sach o nim pi­sa­łem, ze­spa­lam w jed­ną ca­łość. Na­ocz­ne spo­strze­że­nia o czło­wie­ku, któ­re­go czy­ny wy­two­rzy­ły obec­ny stan Eu­ro­py oraz o wy­pad­kach, któ­re nada­ły jej do­tąd ist­nie­ją­cy kształt, mogą być na­ucza­ją­ce­mi, a po­win­ny­by być cen­niej­sze­mi od rów­nej war­to­ści, póź­niej­szych roz­pa­mię­ty­wań. Roz­my­śla­nia te nad tym mę­żem sta­nu, roz­po­czy­na­ją się z chwi­lą, gdy pierw­sze po­wsta­je jego dzie­ło: Pół­noc­ny Zwią­zek Nie­miec­ki. O przy­go­to­waw­czych do tego dzie­ła dzia­ła­niach pi­sa­łem na in­nem miej­scu w książ­ce: Rzecz o roku 1863, zwłasz­cza o ich związ­ku ze spra­wą pol­ską i po­wsta­niem 1863 r. Bez­po­śred­nio po­tem po­wsta­niu, Bi­smarck za­pew­niw­szy w wiel­kim ze sej­mem pru­skim spo­rze, utwo­rze­nie bit­nej i sil­nej ar­mii, roz­po­czął swo­je czy­ny woj­ną z Da­nią w imie­niu my­śli nie­miec­kiej. Sta­now­czo­ścią w owym spo­rze ugrun­to­wał on po­tę­gę i przy­szłość Prus tak­sa­mo, jak inni sła­bo­ścią spra­wia­ją ob­ni­że­nie i upa­dek państw. Wcią­gnąw­szy w tę woj­nę Au­stryę, zu­żyt­ko­wał ją nie­tyl­ko do zwięk­sze­nia Prus ode­rwa­ne­mi od Da­nii księ­stwa­mi, ale do wy­wo­ła­nia ze sprzy­mie­rzeń­cem spo­ru w celu wy­klu­cze­nia go z Nie­miec, spo­ru, któ­ry za­koń­czył się woj­ną 1866 r., po­gro­mem Au­stryi pod Sa­do­wą i trak­ta­tem prag­skim. Wte­dy pi­sać za­czą­łem o dzia­ła­niach i dzie­łach Bi­smarc­ka.