Nie oświadczam się

Uzupełnione wydanie słynnego reportażu z 1981 roku. M.in. o rozdział „35 lat później”, smutny i dający do myślenia, jak cała książka. A rzecz dotyczy słynnej zbrodni w Połańcu (lepiej byłoby napisać w Zrębinie, skąd pochodziły ofiary i sprawcy),okrutnej, bandyckiej i niczym nieusprawiedliwionej. Do tego jeszcze dokonanej w zemście za … no właśnie warto przeczytać za co. Ale z tekstu wynika, że ofiary tak naprawdę zabito wielokrotnie. Po raz pierwszy przy drodze, w noc wigilijną. A później we wsi, poprzez niedopuszczanie do ujawniania prawdy, prześladowanie ich rodziców i tych, którzy nie dali się zastraszyć, zrównywanie ich pozycji ze sprawcami („im życia nikt nie zwróci, a nasze chłopy siedzą w więzieniu”) i umniejszanie wagi samej zbrodni. To historia zmowy, zastraszenia, mataczenia, w którym uczestniczyła większość mieszkańców wsi, także ci, którzy nawet niebyli świadkami zbrodni, ale coś ich wiązało z rodzinami sprawców. Historia wykorzystywania powiązań rodzinnych religijności, przysiąg (nie tylko tej pierwszej, składanej w stanie wskazującym). I historia zaszczucia osób, które się nie bały lub nie chciały się bać. A nie było ich wiele. W Zrębinie kilkukrotnie mieszkańcy zaprzeczają, żeby byli jakąś Sycylią, pełną bandytów i zemsty. Czy naprawdę? Ile takich Zrębinów jest w Polsce? Proces była walką nie tylko o sprawiedliwe ukaranie sprawców, o prawdę, ale też o dusze mieszkańców Zrębina i podobnych wsi, gdzie instynkt stadny, strach i powiązania rodzinno-przyjacielskie uzasadniają i zbrodnię, i krycie sprawców i prześladowanie świadków oraz rodzin ofiar. Autor nie podaje czytelnikom nic na tacy. Nazwiska sprawców są zmienione, a szkoda. Warto przeczytać jakie były naprawdę. Wiesław Łuka nie opisuje klatka po klatce przebiegu zbrodni. Przedstawia wspomnienia i zeznania jej świadków oraz próby obrony sprawców. Ale obraz rysuje się jednoznaczny, jak w filmie telewizyjnym „Zmowa” z 1988 roku, do którego scenariusz napisał autor. To chyba jedna z najgorszych zbrodni w historii naszego kraju i warto o niej pamiętać, by nic takiego się nie powtórzyło. Jak napisał we wstępie Mariusz Szczygieł kara śmierci to nieusprawiedliwione zło. Ale okoliczności zbrodni wzbudzą wątpliwości codo tego u większości czytelników. Znakomity reportaż, absolutnie wart lektury. Przeczytany w ramach wyzwania marcowego – książka, która została sfilmowana.