Nad Zbruczem

Uczta literacka, której mogłam skosztować dzięki poleceniom kilku użytkowników, których opinie bardzo sobie cenię. Uczta wyrafinowana, składająca się z wielu smaków, ale i wymagająca od kosztującego kompetencji, żeby wiedział, co czym próbować. A odchodząc od kulinarnych metafor, jest „Nad Zbruczem” powieścią wywodzącą się z najlepszych polskich dzieł- od Biblii w przekładzie Jakuba Wujka, przez gawędy szlacheckie z XVIII wieku, „Pana Tadeusza”, aż po wielkie powieści Orzeszkowej czy Sienkiewicza. Zachwyca melodyjną frazą, stylizowaną na język biblijny, pięknie opisuje szlachecką fantazję, składa hołd polskiej tradycji i naturze, ale też z rozmachem opisuje przygody człowieka, który przemierza drogę od upadku do bycia prawdziwym Polakiem (patrz: Jędruś Kmicic). Wyczucia i elegancji języka mogliby się od Wiesława Helaka uczyć współcześni pisarze. Żadnych zbędnych słów, płynność opowieści oraz umiejętność tworzenia nastroju i wnikania w emocje bohaterów to niezaprzeczalny walor tej powieści. Autor jest bardzo konsekwentny w wybranej przez siebie stylistyce i ani razu jej nie zdradza, tworząc dzieło logiczne i spójne. Powoli prowadzi nas przez życie głównego bohatera, który dojrzewa i staje się prawdziwym człowiekiem na naszych oczach. „Nad Zbruczem” jest próbą utrwalenia świata, który odchodzi w niebyt. To świat polskiego ziemiaństwa, którego znakiem szczególnym jest miłość do tradycji szlacheckiej, symbolizowanej przez spłowiałe kontusze, czarne szable i konie krwi arabskiej. Główny bohater, Konstanty, urodził się w takiej rodzinie i całym sobą buntuje się przeciwko powinnościom, jakie nakłada na niego pochodzenie. Nie chce ugrzęznąć w rodowym majątku, marzy o powrocie do Wiednia, gdzie studiował i byciu artystą. Brzydzi się polowaniami, końskim łajnem i zaściankową religijnością. Jego bunt prowadzi go na dwór cesarski, gdzie służy zaborcy, sprzeniewierzając się wartościom kultywowanym przez ojca. Okazuje się jednak, że przeznaczenie upomni się o niego i doprowadzi tam, gdzie będzie mógł wypełnić polskie obowiązki. Będzie jak hrabia Henryk z dramatu Krasińskiego i też przeżyje swoją „Nie- Boską komedię”. Nie przypadkiem jego posiadłość znajduje się tuż obok Okopów Świętej Trójcy. Konstanty podejmie desperacką próbę ratowania świata, który przemija. Porzuci młodzieńcze fanaberie, by oddać hołd przodkom, odbudowując zniszczony dwór, ratując pamiątki po antenatach, walcząc w kolejnych wojnach. Bardzo dużo satysfakcji dało mi odczytywanie licznie zamieszczonych w powieści aluzji i nawiązań do arcydzieł polskiej literatury. Opisy bitew pachniały mi Sienkiewiczowską fantazją, a szermiercze umiejętności Konstantego były wprost porównane z talentem małego rycerza, po którym zresztą bohater otrzymał drugie imię. Kiedy bohaterowie zasiadali do stołu i czytałam o tym, co podawano biesiadnikom, nie sposób było nie zauważyć, że te opisy są parafrazami Mickiewiczowskich uczt z naszej narodowej epopei. A szerokie opisy przyrody nadzbruczańskiej są podszyte Orzeszkową w sposób bezdyskusyjny. Helak oddaje tym samym pokłon tym, którzy wynieśli rodzimą literaturę na wyżyny i uczynili ją wybitnie polską. „Nad Zbruczem” to arcydzieło najwyższej próby, choć jestem świadoma, że nie dla każdego. Przez tę książkę nie mknie się jak na rumaku, raczej powoli delektuje, doszukując się kolejnych smaków. Polecam więc tym, którzy cenią w literaturze kunszt pisarski i nie boją się czytelniczych wyzwań.