Na wschód od Arbatu

Tom reportaży wydanych przez Hannę Krall w roku 1972, a napisanych przy okazji pobytu w ZSRR w latach 1966-1969. To ważne, bowiem pozwala zrozumieć taką a nie inną konstrukcję poszczególnych części książki (w obecnym wydaniu wzbogaconej reportażem z początku lat 90-tych minionego stulecia). Dla tych, którzy chociaż trochę pamiętają tamte czasy umiejętność czytanie pomiędzy wierszami jest oczywista. Pozostałym wszystko wyjaśni wstęp Mariusza Szczygła. Autorka znakomicie dobrała tematykę poszczególnych reportaży. Wierszyna – znana i dziś wieś na Syberii zamieszkałą przez potomków Polaków, którzy … pojechali tam dobrowolnie przed I wojną światową zachęceni ulgami dla osadników. Akademgorodok – miasteczko naukowców pod Nowosybirskiem, opisane (a raczej to, co z niego zostało) ponad 30 lat później przez Colina Thubrona w książce „Po Syberii”. Szachiści i rozmowa z Borysem Spasskim, który za klika lat wybierze wolność we Francji (niedawno zmarł). Poezja – tak charakterystyczna dla rosyjskiej kultury wysokiej. Odessa – śladami Babla i pierwowzoru jego najsłynniejszej literackiej postaci – Beni Krzyka czy wreszcie fizycy, z których jeden – Andriej Sacharow stanie się symbolem walki z dyktaturą kompartii. To najlepsze w zbiorze. Autorce udało się połączyć dwa trudne cele – po pierwsze zaciekawić czytelników a po drugie balansować na krawędzi cenzorskich ingerencji. Pokazując np. jak dojechać z Irkucka do Wierszyny czy też odwoływanie się do „sensu XX zjazdu”. Widać też, że Hanna Krall chciała pokazać ciągle żywe, tak wśród kulturalnych elit jak i wielu zwykłych zjadaczy chleba, pragnienie wolności. Jak nie politycznej, to przynajmniej w zakresie swojej aktywności zawodowej (fizycy),to przynajmniej hobbystycznej (szachy, poezja). Ukłon na rzecz systemu widoczny jest tylko w jednym reportażu, gdzie wsadzone są wspomnienia o Leninie. Ale w 1972 roku nikt normalny nie mógł mieć o to pretensji dla autorki. Dzięki temu ukazały się wszystkie pozostałe, znakomite i warte lektury. Przeczytane w ramach wyzwania marcowego – książka polskiego autora wydana (po raz pierwszy) w latach 1945-1989.