Metody i środki oddziaływania imperiów: ideologia i praktyka polityczna państwa rosyjskiego/sowieckiego/rosyjskiego w latach 1689–2022

Praca zbiorowa jest efektem programu, który od wiosny 2023 r. realizowany w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w oparciu o dotację Ministerstwa Edukacji i Nauki, nosi tytuł: „Oblicza i metamorfozy imperiów rosyjskich (333 lata: 1689–2022)”. Kontynuuje on prace badawcze prowadzone w Instytucie w ramach Pracowni Historii Europy Wschodniej i Studiów nad Imperiami XIX i XX wieku od blisko dwudziestu lat, owocujące wcześniej m.in. kilkoma konferencjami międzynarodowymi i pokonferencyjnymi tomami. Teraz, wychodząc od diagnozy aktualnego stanu badań historycznych nad imperializmem rosyjskim w okresie od końca XVII do początku XXI w., chcemy dzięki temu programowi dać jeszcze jeden impuls do refleksji akademickiej m.in. właśnie poprzez serię nowych konferencji, poświęconych różnym aspektom interesującego nas tematu. W roku 2023 udało się zorganizować i przeprowadzić dwie takie konferencje. Pierwsza odbyła się w dniach 22 i 23 czerwca w Warszawie pod tytułem: „Means and ways of empires: ideologies and political practices of the Russian/Soviet/Russian states between 1689 and 2022”. Przedstawiło na niej swoje referaty 22 badaczy: z Białorusi (historyk pracujący w Polsce),Czech, Litwy, Niemiec, Polski, Rosji, wreszcie z USA. Druga konferencja również odbyła się w Warszawie, w dniach 11 i 12 grudnia 2023 r., a jej tematem były „Spatial dimensions of Russian and Soviet Imperial Ideologies and Practices (1689–2023)”. Badacze z dziesięciu krajów (Estonii, Kazachstanu, Litwy, Mołdawii, Niemiec, Polski, Turcji, Ukrainy, USA, Wielkiej Brytanii; tekst do przygotowywanego tomu pokonferencyjnego dosłała również badaczka z Australii) przedstawili łącznie 26 referatów. Niniejszy tom zawiera studia zaprezentowane w czasie pierwszej z tych konferencji. Przedstawiamy je w innym układzie niż w trakcie samych obrad – tym razem zasadniczo chronologicznym: od końca XVII w. do początku XXI stulecia. Podstawą reinterpretacji dokonanej w tej książce jest przedstawienie imperium jako trwalszej i wciąż godnej obrony alternatywy dla narodu, a nawet jako próby historycznej odpowiedzi na zagrożenia wyrastające z nacjonalizmów od XIX w. Imperializm jawi się tutaj nie jako ekspansja czy przemoc, ale jako najwyższe (najskuteczniejsze) stadium czy też formuła poskramiania nacjonalizmu. W takiej perspektywie imperium, jak piszą Kivelson i Suny, to po prostu „forma rządów sprawowanych raczej przez różnicowanie niż integrację czy asymilację” (s. 4). Przytaczam tę definicję i wynikający zeń sposób ujmowania zagadnień związanych z funkcjonowaniem imperium w historii Rosji nie jako wyjątki, ale jako typowe dla obecnej awangardy „nowej historii imperialnej”.