Mały Bies

Rosyjska proza najwyższej próby, wykazująca daleko idące pokrewieństwa z prozą Gogola, Dostojewskiego i Czechowa. Bohaterem jest pewien prowincjonalny nauczyciel gimnazjalny, którego sens życia z grubsza sprowadza się do starań o awans. Postać to niedwuznacznie zła i zepsuta, do cna przeżarta jadem nienawiści do każdej formy istnienia. Nie tylko ludzie budzą w nim wstręt. Równie ohydną jest mu przyroda. Ta ostatnia zresztą jest chyba jedynym co w "Małym biesie" pozytywne, bo podstęp, brud i perwersja znamionują tu wszystkich nieomal bohaterów. Pojawia się nawet wątek zbrodniczej namiętności (Ludmiła Rutiłow),jakby prekursorski wobec Vladimira Nabokova i jego powszechnie znanej "Lolity" (powieść Fiodora Sołoguba ukazała się w roku 1905). Jednym słowem: dostojewszczyzna, i to w stanie czystym... Nikt nie dokonał tak dogłębnej i bezlitosnej wiwisekcji ludzkiej duszy jak autor "Braci Karamazow", a Fiodor Sołogub okazał się godnym jego następcą. Gdyby pokusić się o możliwie najkrótsze podsumowanie, to najwłaściwsze byłoby tu klasyczne pytanie: Unde malum? Skąd zatem bierze się zło? Odpowiedzi można by pewnie mnożyć. W ostatecznej instancji zawsze jednak źródłem zła jest człowiek, a obłęd bywa tegoż zła rezultatem. Tak też było w przypadku wspomnianego już na wstępie bohatera powieści, Ardaliona Pieriedonowa. Być może nie bez racji powiada się, że gdy kogo Bóg chce pokarać, to mu rozum odbiera, choć jak sądzę (za Schopenhauerem)bywa i tak, że szaleństwo może przed cierpieniem uchronić. Dodam tylko, że powieść została spolszczona przez Renee Śliwowskiego, co powinno wystarczyć za dodatkową rekomendację.