LTI. Notatnik filologa

🔰"Słowa mogą być jak maleńkie dawki jadu: połyka się je niepostrzeżenie; wydają się nie mieć żadnego skutku, a jednak po pewnym czasie występuje trujące działanie (...)." Victor Klemperer urodził się w 1881 r. w Gorzowie Wielkopolskim (wówczas Landsberg) w rodzinie rabina. Uważał się za Niemca, był protestantem. Do roku 1934 jako profesor wykładał filologię na Politechnice w Dreźnie, ale po wejściu w życie ustaw norymberskich został wyrzucony z uczelni i pozbawiony wszelkich praw. Stał się człowiekiem najniższej kategorii. Przed najtragiczniejszym losem żydowskich pobratymców ratowała go aryjska żona Elżbieta, której tę książkę w niezwykle poruszających słowach Klemperer zadedykował. Bezrobotny, zdegradowany profesor mający świadomość, że jest zagrożeniem dla całej "aryjskiej" rodziny żony od początku lat trzydziestych i przez cały okres wojny prowadzi dziennik i robi różnego rodzaju notatki. W pewnym momencie zaczyna, jako filolog, analizować język Trzeciej Rzeszy. Stąd tytuł tej książki - LTI, czyli Lingua Tertii Imperii. Użycie tego skrótu jest wymownym nawiązaniem do modnej wśród nazistów tendencji tworzenia wszelkich akronimów jak np.: NSDAP, HJ, SA, SS. Publikacja niemieckiego profesora nie jest opracowaniem naukowym. To raczej zbiór luźnych notatek i refleksji, przeplatanych urywkami z dziennika. Zapiski ujęte zostały w formę 36. esejów. Książka jest żywym zapisem tego, co Klemperer widział wokół siebie mniej więcej od czasu dojścia Hitlera do władzy, ale i wcześniej. Jak zauważa w rozdziale "Preludium" język narodowosocjalistyczny po raz pierwszy przemówił do niego niemym obrazem w 1932 roku, gdy oglądał w kinie kronikę filmową ukazującą defiladę zwolenników Hitlera. Wśród maszerujących zobaczył dobosza w pełnej ekstazie wygrywającego marszowe rytmy [Ten archiwalny obraz niedawno obejrzałam w brytyjskim filmie dokumentalnym "Hitler" na HBO werblista faktycznie odpłynął totalnie]. Zachowanie dobosza było dla Klemperera pierwszym tak wyrazistym przejawem narodowosocjalistycznego fanatyzmu. Wcześniej uważał Hitlera i jego akolitów za coś przelotnego, incydentalnego. Zresztą nie on jeden. Według mnie właśnie najbardziej niepokojące są notatki z początku i połowy lat trzydziestych, gdy Klemperer i ludzie krytyczni wobec nazizmu sądzili, że w Niemczech fascynacja Hitlerem jest chwilowa, że ludzie szybko się ockną z tego zauroczenia. Notatki zacytowane poniżej pochodzą z 1935 roku. 🔰"Przecież ten absolutny obłęd nie może trwać w nieskończoność; z chwilą, gdy minie narkotyczne upojenie narodu, powinien przyjść kacenjamer." 🔰"Nie wolno mi stracić nadziei, że naród długo już tego nie wytrzyma." Dalsze wydarzenia boleśnie udowodniły Klempererowi i innym naiwnym intelektualistom prawdziwość znanego przysłowia o nadziei, matce głupców. 🔰"(…..) 19 września 1941. Od tego dnia obowiązywało Żydów noszenie gwiazdy – sześcioramiennej gwiazdy Dawida. Strzępek materiału żółtej barwy – barwa, która dziś jeszcze oznacza zarazę i kwarantannę, a która w średniowieczu służyła do oznaczania Żydów, kolor zazdrości i żółci, co się przedostała do krwi, kolor zła, którego się należy wystrzegać, żółty strzępek materiału z czarnym nadrukiem Jude (...)". 🔰"Oto idzie naprzeciw mnie poczciwie i dobrodusznie wyglądający człowiek i prowadzi troskliwie za rękę małego chłopczyka. Na krok przede mną zatrzymuje się: – Horst!, popatrz na tego tu! To on wszystkiemu winien!" Klemperer daleki jest od próby stworzenia słownika Trzeciej Rzeszy. Nie sporządza żadnej listy zasobu leksykalnego przemówień Hitlera czy Goebbelsa. Śledzi natomiast te chwyty propagandy, które przemawiają za trwałością i rozległością jej oddziaływania. Autor „LTI” rozszyfrowuje mechanizmy słowotwórcze. Uważnie przygląda się jak to się dzieje, że np. słowo „fanatyczny” o zdecydowanie negatywnym zabarwieniu staje się jednym ze słów-kluczy w faszystowskim wyznaniu wiary. Setki razy zastanawiano się i analizowano, jak to się stało, że cały naród dał się ogłupić i zbałamucić prostackim hasłom wznoszonym przez jednego człowieka. Klemperer w swoim notatniku też zdaje się zadawać to pytanie. Zastanawia się nad ludźmi z własnego otoczenia. Kadrą profesorską, intelektualistami, osobami, które do niedawna był w stanie określić mianem liberałów. Dlaczego dali się zwieść temu językowi? Mechanizm wydaje się banalnie prosty, a nawet prostacki: w kółko powtarzane kłamstwa i slogany, wykreowanie wroga odpowiedzialnego za trud życia zwykłych ludzi. To wystarczy. Brak konsekwencji i logiki nie ma większego znaczenia, bo w pewnym momencie nawet wykształcone osoby mogą stwierdzić: “że jest w tym ziarno prawdy”. A stąd już droga otwarta dalej. Filolog zauważa schemat według, którego propaganda hitlerowska dzień w dzień sprzedaje swoje „prawdy”: skłonność do przesady, do zawłaszczania neutralnych słów i tworzenia z nich specyficznych haseł, no i oczywiście przejęcie na wyłączność określeń odwołujących się do patriotyzmu. 🔰"Słowo “naród” [Volk] jest teraz w mowie i piśmie używane równie często jak sól przy jedzeniu. Do wszystkiego dodaje się szczyptę narodu: święto narodowe, wspólnota narodowa, narodowo bliski, narodowo obcy, wywodzący się z narodu." [notatka z 1933 roku] 🔰"Wtedy uważaliśmy to jeszcze za bezmyślne powtarzanie stereotypu. Ale właśnie stereotypy zyskują nad nami władzę. “Język, co składa słowa i myśli za ciebie”. "LTI. Notatnik filologia" uświadamia, że język może być trucizną, której nie zauważamy, bo słowa mogą być jak maleńkie dawki jadu, który niepostrzeżenie infekuje: 🔰"Narodowy socjalizm wślizgiwał się w ciało i krew tłumu pojedynczymi słowami, zwrotami, formami zdań, które narzucał poprzez milionkrotne ich powtarzanie i które były przejmowane mechanicznie i nieświadomie". Lektura obowiązkowa, niosąca uniwersalne ostrzeżenie przed zabójczą siłą języka totalitarnej, nacjonalistycznej propagandy. Poruszająca i wstrząsająca. ..... 🔰"Mein Kampf Hitlera opisuje dobitnie i z drobiazgową dokładnością głupotę mas, i głosi potrzebę utrzymywania ich w tej głupocie i odwodzenia od wszelkiej refleksji. Głównym środkiem do tego jest nieustanne wbijanie im do głowy tych samych uproszczonych twierdzeń, którym z żadnej strony nie wolno zaprzeczać." 🔰"Opętańcza przebiegłość Hitlera ujawnia się w jego perfidnych i bezwstydnie szczerych zaleceniach dla propagandystów partii. Najwyższa reguła brzmi wszędzie: Nie pozwalaj, aby twoi słuchacze zaczęli myśleć krytycznie, przedstawiaj wszystko w sposób uproszczony! Jeśli mówisz o wielu przeciwnikach, to temu i owemu mogłoby przyjść do głowy, że to może ty, który jesteś sam, nie masz racji – sprowadź więc tych wielu do wspólnego mianownika, połącz ich w jedno, nadaj im cechę wspólności!" 🔰„Każdy język, który może swobodnie funkcjonować służy wszystkim ludzkim potrzebom: jest narzędziem zarówno umysłu jak i uczucia, środkiem informacji i rozmowy, monologu i modlitwy, prośby, rozkazu i zaklęcia. Lingua Tertii Imperii służy wyłącznie temu ostatniemu. Jakiejkolwiek prywatnej czy publicznej dziedziny temat dotyczy w LTI nie ma podziału na sferę prywatną i publiczną, nie ma rozróżnienia pomiędzy językiem mówionym a pisanym – wszystko jest przemową i wszystko dzieje się publicznie. „Ty jesteś niczym, twój naród jest wszystkim”, co ma oznaczać: „nigdy nie jesteś sam z sobą, nigdy nie jesteś ze swoimi bliskimi sam, stoisz zawsze w obliczu narodu”.