Kobiety i duch inności

Bardzo długo musiałam czekać na przyjemność bliższego poznania niebanalnej myśli Pani Profesor. Najbardziej ciekawi mnie Jej rozprawa z polskim romantyzmem i wątki wampiryczne, których nie brakowało w niniejszej pozycji, chociaż nie zdominowały całości. Motywem przewodnim tego zbioru esejów jest oczywiście Kobieta i sposób obrazowania kobiecości w sztuce, zwłaszcza w literaturze od czasów rewolucji francuskiej do dziś. Autorka nie przymila się do czytelnika poprzez spłycanie tematu i upraszczanie skomplikowanych treści. Język pracy jest naukowy a bogactwo szczegółów , nazwisk i przytaczanych treści – oszałamiające. To może utrudniać przygodę, bo okazuje się, że zanim poczytasz coś Janion, powinieneś wcześniej przeczytać dziesiątki innych lektur. Przy odnośnikach do Mickiewicza czy Wyspiańskiego coś tam jeszcze kołacze się w pamięci, ale przytaczanie choćby „szwajcarskich feministycznych powieściopisarek urodzonych w latach 60-tych” trąci mocno specjalistycznym warsztatem. Ale może dzięki tej nieznanej ogółowi i niepopularnej wiedzy, poznawanie tej książki było niczym degustacja mistrzowsko przygotowanych, nieznanych potraw w ekskluzywnej restauracji. Bardzo podobała mi się analiza „Turbota” Guntera Grassa, nie mówiąc już o opowieści o nieznanej mi wcześniej, wybitnie inteligentnej i tragicznej osobowości - Marii Komornickiej. Z esejów wynikają wnioski dość oczywiste dla niekryjącej się z feministycznymi sympatiami Autorki. Czy kobieta jest rewolucją? Tak! Czy kobieta jest zmianą? Tak! Czy kobieta jest wolnością? Tak! Czy kobieta jest tajemnicą? Tak! Czy kobieta jest „lepsza”? Tak, od wszystkich (  ) ! Nie należę raczej do awangardy wojującego feminizmu, ale też nie jestem w stanie stwierdzić, że nierówność płci to mit. Ta nierówność zawsze będzie istnieć, bo wynika z czystych biologicznych uwarunkowań a co do ról kulturowych – nie wszystkie są zamienne. Od zawsze „słaba płeć”, choćby ze względu na swą nieprostą fizjologię, zależność od cyklicznych zmian, rzekomą nieobliczalność, zmienność i tajemnicę dawania życia, była dla mężczyzn niewiadomą, misterium i wyzwaniem. Kobiety otaczano czcią i rycerską opieką, gdzie nader często szacunek ewoluował w stronę lekceważenia, a troskliwa piecza stawała się synonimem niewoli. Oświeceniowi działacze nie zwalniali tych „cudów natury” od gilotyny lub więzienia, za to od udziału w polityce i życiu publicznym - owszem, już tak. Historycznie uważano, że męskie powinności dotyczą spraw publicznych, ojczyzny, społeczeństwa i rodziny. Kobieta ma obowiązki wyłącznie wobec rodziny. Zresztą, podobno i tak nie ma duszy, wyłącznie płciowość - więc można być albo kobietą albo człowiekiem.... Stąd przykłady transgresji kobiet w literaturze – jeśli dama ma wykroczyć poza granice swych powinności, na rzecz świata zewnętrznego - musi przybrać męską postać, schować się pod zbroją i ukryć własną tożsamość – jak mickiewiczowska Grażyna. I trudno polemizować z tym historycznym ujęciem tematu. I trudno nie zachwycić się ogromem wiedzy i erudycji, jakie biją z tej pracy. I trudno nie sięgnąć po więcej Janion!