Kłopotliwe miejsce

Intelektualista. Prowokator. Eksperymentator. Prozaik i reporter. Tak w skrócie można scharakteryzować Jonathana Littella, francuskiego pisarza amerykańskiego pochodzenia, zdobywcy Nagrody Goncourtów w 2006 roku za powieść „Łaskawe”, która podzieliła zarówno krytyków jak i czytelników, wywołując niemały skandal. Napisana w formie fikcyjnych wspomnień byłego SS-manna Maxymiliana Aue biorącego udział w eksterminacji Żydów w czasie II Wojny Światowej w Europie Wschodniej, m.in. w Babim Jarze na Ukrainie. „Łaskawe” zyskały opinię skandalizującej, pornograficznej i cynicznie wykorzystującej zbrodnie Holocaustu. Pasjonująca i prowokująca, skandaliczna i jednocześnie warta lektury – tak określały tę powieść dzienniki w niemal całej Europie. Które z tych określeń dotyczących autora są właściwe? Wszystkie czy tylko niektóre? A może żadne? W swoim najnowszym reportażu „ Kłopotliwe miejsce” Jonathan Littel pokazuje swoją kolejną postać. Wnikliwego obserwatora, uważnego słuchacza i przy tym świetnego prozaika. Powraca do Babiego Jaru na Ukrainie, miejsca eksterminacji dziesiątek tysięcy Żydów, Rosjan, Ukraińców i Cyganów, któremu poświęcił obszerny rozdział w „Łaskawych”, by na nowo odtworzyć historię tego miejsca i zdefiniować jak wydarzenia 1941 roku wpłynęły na zbiorową pamięć. W swoją podróż po Ukrainie wyruszył z fotoreporterem Antoine D’Agata, niczym John Steinbeck z Robertem Capą w swojej podróży po Związku Radzieckim w 1948 roku. Do „Dzienników” Steinbecka zresztą wielokrotnie się odwołuje. Reportaż, pisany na przełomie 2021/22, który miał być poświęcony pamięci Babiego Jaru niepostrzeżenie przekształca się w kronikę czy też raczej dziennik napaści Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku. Wydarzenia z 1941 roku przeplatają z wydarzeniami z Buczy i rosyjskimi zbrodniami wojennymi. Babi Jar to jedno z wielu „kłopotliwych miejsc” na współczesnej Ukrainie. Po wąwozach Babiego Jaru nie pozostało zbyt wiele śladów, zostały zasypane w czasach Związku Radzieckiego, pomniki pamięci po pomordowanych Żydach stoją obok pomników pamięci członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, budowane są nowe osiedla mieszkaniowe i wydaje się, iż pamięć o tym miejscu jak i pamięć o czystkach etnicznych na Wołyniu, o których Littel również wspomina, niezbyt mocno uwiera społeczeństwo ukraińskie. Niezmiennym pozostaje jedynie, z jaką łatwością i jak szybko zanikają ślady zbrodni i umiera pamięć.