Karta. Kwartalnik historyczny, nr 32

Wojna 1919, Stanisław Pinkowski Listopad 1918 przesądził o istnieniu Polski niepodległej, ale nie o jej granicach. Walka o nie - tak na drodze dyplomatycznej, jak zbrojnej - trwała jeszcze pięć lat. Byłą to wojna brutalna, bezwzględna po obu stronach. Przedstawiamy świadectwo tamtego czasu - tekst oraz zdjęcia przez plutonowego Stanisława Pinkowskiego. Album i pamiętnik, którego fragmenty prezentujemy, uzyskaliśmy dzięki prawnuczce autora, Marcie Bondel. Pamiętnik Stanisława Pinkowskiego: [...] Pewnego dnia miał miejsce następujacy wypadek: z pozwolenia dowódcy garnizonu i komendy miasta odbywało się liczne zebranie poważniejszych i bogatszych obywateli miasta - Żydów, w celu przyjścia z pomocą biednej, głodujacej ludności żydowskiej. Zebranie, odbywające się w szkole żydowskiej, zauważył przez okiennicę patrol wojskowy. Obstawiono natychmiast wszystkie wyjścia i zawiadomiono dowódcę garnizonu, majora Narbuta-Łuczyńskiego. Ten, nie wiedząc, ze chodzi tu oi zebranie legalne, uznał że Żydzi konspirują i omawiają napad na garnizon dla wykorzystania ciężkiej sytuacji na froncie. Nie wdając się w żadne dochodzenia, natychmiast w nocy kazał rozstrzelać 37 z zatrzymanych Żydów, co też zaraz wykonano na placu przed kościołem jezuitów. To straszne nieporozumienie, którego ofiara padło tylu niewinnych ludzi, stało się później przepaścią między żydowską ludnością Pińska a wojskiem. W każdym domu spotykaliśmy wroga. Rozmowa zawsze schodziła na ten temat. Kończyło się lamentami, płączem i wilekimi przekleństwami. [...] [...] W dywizji wydano zarządzenie w sprawie cenzury listów Żołnierskich [...]. W oddziałach listy przegląda dowódca, względnie szef, anajczęściej pisarz kompanijny, czyli cenzor i nadawca listu znajdują się we wzajenych stosunkach prywatnych. [...]Sens moralny jest taki, że porzuca się sprawy ogólne, a częściej szuka się w znajomych listach pikanterii, plotki. List to jedyna nić łącząca żołnierza z domem, bliskimi. Tę ostatnią nić taka cenzura właśnie zrywa [...]. Według mojego przekonania cenzura jako taka jest bardzo przykra, a najzupełniej bezcelowa. [...] Nasz polski żołnierz posiada tak duzo patriotyzmu i szczerego przywiązania do armii, że nawet najmniej inteligentny rozmyślnie armii swej nie będzie szkodził. Przełom, Olga Chreptowicz-Butieniewa [...] -Wielu chłopów witało armię sowiecką chlebem i solą - opowiadała Jadzia po drodze. - Mówią, że Sowiety chcą nas uchronić od niemieckiej okupacji i polskiego ucisku. Cała wieś jest juz zajęta przez wojsko, plac przed kościołem wypełniony wozami, końmi, ciężarówkami, jeżdżą po wszystkich drogach. A po chwili dodała: - Myślę, że pójdą was grabić, a w domu wszystko otwarte - i piwnice, i spiżarnie pełne zapasów. -Jadziu, powiedz służbie, żeby każdy wziął sobie, co mu się przyda i żeby zabrali żywność, ile zdążą. Potem będzie za późno. Szliśmy wolno przez puste pola. Słońce było jeszcze wysoko. Zgiełk tłumu został daleko za nami. [...] Starcie polsko-litewskie, Jarosław Wołkonowski W lutym 1995, podczas prac remontowych w kosciele Bernardynów w Wilnie, znaleziono dwie skrzynie dokumentów Biura Informacji i Propagandy (BIP) Wileńskiego Okręgu Armii Krajowej. Prezentujemy wybrane dokumenty z tego zbioru, dotyczące głównie konfliktu między Polakami a Litwinami, jaki wybuchł najostrzej w pierwszej połowie 1944 roku. Są w nich raporty z akcji bojowych. Odnalezione polskie meldunki są pisane na gorąco, systematycznie. Cennymi dokumentami są rozkazy i obwieszczenia Komendanta Okręgu Wileńskiego AK, sprawozdania okresowe BIP Wileńskiego Okręgu AK do Komendy Głównej AK w Warszawie o nastrojach społeczeństwa, działalności władz okupacyjnych, stosunkach narodowościowych, sowieckiej i polskiej partyzantce. Znaczący jest także duży zbiór prasy podziemia polskiego oraz tłumaczenia prasy litewskiej i niemieckiej. Biblioteka skarg i wniosków, Grzegorz Sroczyński 1980: W sklepie jest bardzo uprzejma i szybka obsługa, aż przyjemnie postać chwilę w kolejce. - Beata Małaszko. Dopisek: My, klientela stojąca obecnie w kolejce, dołaczamy sie do pochwał. [10 podpisów] 1989: Po leżących trzech kawałkach szynki prasowanej, niczym nie przykrytej, chodziła mucha robacznica. Powiedziałam o tym głośno, prosząc sprzedawczynię, aby ją zgoniła. W odpowiedzi usłyszałam, że kupujemy u sprzedawców na ulicy i tam dopiero chodzą muchy, co nikomu nie przeszkadza a poza tym sprzedawca nie będzie latał za muchami. Trwało to wszystko kilka minut, mucha spokojnie została na szynce. - Barbara Brzozowska-Glonek Wyjaśnienie kierowniczki: Sprzedawczynię pouczono na okoliczność higieny. 1989: Kupuje tu mleko, chleb i jaja. Dziś musiałam po jedno jajko stanąć w drugiej kolejce - czy to nie zakrawa na nękanie klienta? - Stankiewicz Janina Wyjasnienie kierowniczki: Nie zakrawa. W trosce o pani zdrowie i zgodnie z nakazem Sanepidu jajka muszą być sprzedawane osobno. Teczka robocza, Agnieszka Rudzińska Po śmierci gen. Janusza Zarzyckiego - [powojennego wiceministra obrony narodowej, 1948-56 odsuniętego od czynnej służby wojskowej za tzw. odchylenia prawicowo-nacjonalistyczne] - znaleziono teczkę z donosami i raportami agentów UB z lat 1950-54. Inwigilacją objęty był zarówno Janusza Zarzycki, wówczas wysoki funkcjonariusz partyjny i państwowy, jak też jego rodzina i liczne grono znajomych. Drukujemy częsć z nich (lata 1950-51) - plon agentki o pseudonimie "Michalina", bliskiej znajomej rodziny, współwięźniarki Hanny Zarzyckiej z Auschwitz.