Johann von Hoverbeck (1606-1682). Między Berlinem, Królewcem, Olsztynkiem i Warszawą. 50 lat w służbie dyplomatycznej

Andrzej Kamieński (ur. 1962),historyk, profesor w Instytucie Historii PAN (Pracownia Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich w Toruniu). Główny nurt zainteresowań badawczych koncentruje się na historii politycznej oraz historii ustroju, dyplomacji i kultury w czasach nowożytnych ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Brandenburgii-Prus. Materiały źródłowe potrzebne do napisania niniejszej książki zbierał od końca XX w. Był stypendystą DAAD, Alexander von Humboldt-Stiftung, Fundacji Lanckorońskich i Konstantin-Jireček-Stipendienfonds z Österreichisches Ost- und Südeuropa Institut, uczestnikiem dwóch grantów Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Jest również autorem monografii Stany Prus Książęcych wobec rządów brandenburskich w drugiej połowie XVII wieku (Olsztyn 1995) i Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej połowie XVII wieku. Dzieje polityczne (Poznań 2002),współautorem książek Dzieje Brandenburgii-Prus na progu czasów nowożytnych 1500–1701 (Poznań 2001),Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701–1806) (Poznań 2010) i Prusy w Rzeszy Niemieckiej (1871–1947) (Warszawa 2019). W dorobku ma również publikacje źródłowe, jest m.in. współwydawcą czterech tomów edycji Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego za lata 1632–1655, 1656–1668, 1668–1675 i 1676–1695 (wyd. odpowiednio: Poznań 2022, 2024, 2018, 2018) oraz Akta sejmikowe województwa bełskiego. Lata 1656–1695 (Kraków 2022). Johann von Hoverbeck urodził się w Polsce pod Krakowem. Jako mieszczanin i kalwin nie miał szans na błyskotliwą karierę w państwie polsko-litewskim. Związał się z kalwińskimi władcami Brandenburgii-Prus i dzięki lojalnej służbie doszedł tam do godności ministra, zgromadził spory majątek i przedostał się do grona arystokracji. Szybko zdobył pozycję głównego doradcy Hohenzollernów w kwestiach polskich i litewskich. Sprawując funkcję wysłannika dyplomatycznego dwóch elektorów brandenburskich Jerzego Wilhelma i Fryderyka Wilhelma zwanego Wielkim Elektorem, brał udział w życiu politycznym państwa polsko-litewskiego od 1632 do roku 1682. Obserwował z bliska obrady aż 48 sejmów Rzeczypospolitej. Posługując się znakomitą polszczyzną, wchodził w zażyłe relacje nie tylko z kalwińskimi Radziwiłłami, ale również z ogromną rzeszą innych magnatów koronnych i litewskich, zarówno świeckich, jak i duchownych. Starał się utrzymywać jak najbliższe stosunki z królami polskimi Władysławem IV Wazą, Janem Kazimierzem, Michałem Korybutem Wiśniowieckim i Janem III Sobieskim tylko po to, by zawczasu poznawać ich zamiary i wyciągać jak najwięcej korzyści dla Hohenzollernów. W celu neutralizowania poczynań dworu polskiego korumpował przedstawicieli elit politycznych Rzeczypospolitej, schlebiał próżnym dygnitarzom, podsycał ich ambicje i znosił się z opozycjonistami. Pod koniec życia przyczynił się walnie do zerwania jednego z sejmów. Cieszył się międzynarodowym uznaniem. O jego pomoc zabiegali niejednokrotnie rywalizujący ze sobą nad Wisłą dyplomaci francuscy i habsburscy. Był niezwykle ważnym graczem na scenie politycznej XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Spis treści WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ROZDZIAŁ I. Pochodzenie, lata młodzieńcze i pierwsze życiowe wybory 17 ROZDZIAŁ II. Początki kariery dyplomatycznej. W służbie elektora Jerzego Wilhelma. Lata 1631–1640 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 ROZDZIAŁ III. Zaufany współpracownik młodego elektora Fryderyka Wilhelma. Stabilizacja życiowa i awans na elektorskiego ministra. Lata 1640–1653 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 ROZDZIAŁ IV. Działalność dyplomatyczna Hoverbecka w dobie przygotowań wojennych króla Karola X Gustawa do agresji na państwo polsko- -litewskie i potopu szwedzkiego. Lata 1654–1660 . . . . . . . . . . . 130 ROZDZIAŁ V. Sprawa Elbląga i obrona suwerenności Hohenzollernów brandenburskich w Księstwie Pruskim. Lata 1660–1663 . . . . . . . . 202 ROZDZIAŁ VI. Słabnący przeciwnik. Od hołdu stanów pruskich do abdykacji Jana Kazimierza. Sprawa następstwa tronu polskiego, zaburzeń wewnętrznych w Polsce i zaboru Drahimia. Lata 1663–1668 . . . . . . 266 ROZDZIAŁ VII. Niespodzianka elekcyjna 1669 roku. Nieudana próba zastąpienia Hoverbecka przedstawicielem młodszego pokolenia. Powrót do dawnych obowiązków i elekcja Jana Sobieskiego. Lata 1668–1674 . . 341 ROZDZIAŁ VIII. Walka z planami dynastycznymi i rewindykacyjnymi Jana III w okresie ścisłej współpracy elektora Fryderyka Wilhelma z cesarzem i udziału Brandenburgii-Prus w wojnie z Francją. Lata 1674–1679 . . 421 ROZDZIAŁ IX. Ostatnie zadanie. Sprawa małżeństwa Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny z synem elektora brandenburskiego. Schyłek życia, choroba i śmierć. Lata 1679–1682 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514 ROZDZIAŁ X. Najbliższa rodzina i sprawy majątkowe . . . . . . . . . . . 562 ZAKOŃCZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584 SUMMARY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591 WYKAZ SKRÓTÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 594 WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596 A. Źródła rękopiśmienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596 B. Źródła drukowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598 C. Opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 601 D. Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613 INDEKS OSÓB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614 SPIS ILUSTRACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642