Ja, Michał z Montaigne

Jest zatem wieża, a w niej siedzący nad kartkami papieru człowiek. Ręka porusza się czasem samoistnie, znając jakby tajemnice umysłu. Świat jest huśtawką. Oczy chłoną spisane zdania, pragną ich zapamiętania, choć sam pisarz tworzy dla niewielu, na niewiele lat. To jego słowa, które będą jednymi z pierwszych i ostatnich. Za oknem wieży toczyć się będzie historia, tu zaś powstaną księgi idące jej naprzeciw. A gdy nastąpi zetknięcie, myśli pisarza wyleją niczym wezbrana rzeka, topiąc szeroko przyjętą narrację. Świat jest wciąż huśtawką. Nigdy wcześniej nie miałem możliwości zapoznania się z postacią Michela de Montaigne, chociaż sądzę, że onegdaj coś już o nim słyszałem, jakby przelotem. Dzięki książce Józefa Hena wszystkie poprzednie myśli tracą swoje znaczenie, bowiem trafnie udało się naszemu autorowi przedstawić sylwetkę bodaj najsłynniejszego mędrca, filozofa, myśliciela epoki renesansu. Biografia to szczególna, ponieważ odziana w szatę beletrystyczną, lecz swobodnie czyniącą w niej roszady, i tak prócz kształtowania swoistej relacji z czytelnikiem, proza Hena ubogacona została piękną, wysublimowaną polszczyzną, której smakowanie jest ucztą dla oczu i serca. W tymże dziele autor stawia jednak na klasyczne ramy biografii, oddając do rąk odbiorcy portret człowieka z krwi i kości, stawiającego pierwsze kroki we Francji lat odrodzenia, zdobywającego osobliwe wychowanie, by później przenieść je do życia, które zwyczajowo nie będzie pozbawione cierpień i zawirowań historycznych. Hen szczególnie zwraca uwagę na kształtowanie światopoglądu swego bohatera, bowiem to z drogi obranej w dzieciństwie, niewidzialny malarz dusz stworzy portret mężczyzny wyprzedzającego swoje czasy, stojącego w opozycji do zabobonu, fanatyzmu czy ksenofobii. Człowiek opowiada się tu za prawem do szczęścia drugiego człowieka, za poszanowaniem słabszych jednostek, i nawet jeśli wydawać się to może utopijną wizją, to myśl Michała z Montaigne trafia do literatury z przytupem, by finalnie wyjść poza nią, wielokrotnie zwracając uwagę wysoko postawionych głów u władzy. Książki biograficzne to nie tylko jedna postać, ale również tło pełniące u Józefa Hena istotną rolę, toteż czytelnik robi za obserwatora zmian toczących XVI-wieczną Francję, kryzysu dynastii Walezjuszy, intryg dworu królewskiego oraz masakr innowierców, jakie zapewniał zachód Europy. Na tym tle postawiono nam postać prawie pomnikową, choć autor wyraźnie daje do zrozumienia, iż mamy wciąż do czynienia z osobistością mającą swoje słabości, udręki i częstokroć wychodzącą poza swój własny status. Tak więc biografia ta pełna zachwycających myśli, cytatów z dzieła życia Michela de Montaigne, czyli sławetnych "Prób", porusza nie tylko kilka wątków natury moralnej, ale też o wiele więcej, a wśród nich niezwykle ważne prawdy o byciu najlepszą formą istoty ludzkiej. To książka, która nie da łatwych odpowiedzi.