Gombrowicz. Ja geniusz. Tom II

Tom drugi książki Suchanow traktuje o kolejnym etapie argentyńskich losów pisarza, po których następuje jego powrót do Europy, gdzie drugi już raz w życiu przystankiem okazuje się Paryż, potem Berlin, gdzie autor "Ferdydurke" przebywał jako stypendysta Fundacji Forda, wreszcie zaś Vence, gdzie dożył swych ostatni dni i gdzie niedawno dokonano otwarcia jego muzeum. To ostatnie zakrawa na paradoks, bo skądinąd wiadomo, że Gombrowicz muzeów nie znosił, wszelka zaś sztuczność i pompatyczność były tym, co otwarcie i przy każdej okazji zaciekle zwalczał. Książka oparta na obszernym materiale źródłowym, w tym na informacjach pozyskanych dzięki rozmowom autorki z Ritą Gombrowicz, jest doskonałą okazją, by poznać pisarza "od kuchni". Oprócz sporów z wydawcami i tłumaczami otrzymujemy więc sporo informacji dotyczących życia prywatnego Witolda, jego upodobań estetycznych i kulinarnych, a nawet stosunków z sąsiadami czy preferencji w zakresie doboru programów telewizyjnych ("Pasażerka" Munka, nieznany z tytułu film Bergmana, ale też serial z 1959 roku pt. "Nietykalni", opowiadający historię Eliota Nessa i Ala Capone). W ten sposób towarzyszymy pisarzowi aż do jego smutnego i przedwczesnego końca. Mam wrażenie, że tego rodzaju całościowe ujęcie jego losów daje też szansę lepszego zrozumienia tej wciąż aktualnej i poddającej się rozmaitym interpretacjom twórczości. Przykładem niech będzie znakomita "Pornografia" w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego, film oparty wprawdzie na powieści pod tym samym tytułem, lecz w istocie będący dziełem samodzielnym, w znacznej mierze od literackiego pierwowzoru niezależnym (Klementyna Suchanow informuje nas, że był i taki zamysł, aby rzecz wyreżyserował sam Roman Polański). Do tego znowu niezwykła galeria postaci. Tym razem to przede wszystkim żona, Rita, ale także Miłosz, Kot Jeleński, znana miłośnikom Cortazara Zofia Chądzyńska, a nawet Salvador Dali. Do tego masa anegdot (te najzabawniejsze z okresu urzędniczej harówki w Banco Polaco) i dość obszerny materiał zdjęciowy. Ostatnie zdjęcia pokazują pisarza chorego i zmęczonego. Ta wielkość miała swoją cenę. Ostatecznie "istnieją dwa rodzaje sztuki - taka, która się opłaca, i taka za którą się płaci" (str.462).