Gdyby nie czerń

Filip Zawada rozwiesza opowieść rodzinną pomiędzy doczesnością a życiem pozagrobowym. To, co składa się na sagę sięgającą kilka pokoleń wstecz, brzmi realnie, miesza wydarzenia i emocje, skupia się na codziennych zmaganiach i rozmyślaniach. To zaś, co ulatuje wraz z życiem, stanowi wypadkową do filozoficznych rozważań o naturze ludzkiej i relacjach łączących członków rodziny. To, co niezwykłe, to perspektywa z jakiej przychodzi nam obserwować bohaterów. Autor tak sprawnie ustawia się na zewnątrz ludzkiej gromady, że niemal wierzymy, że potrafi wejść w oczy wyjątkowego obserwatora i odseparować się od człowieczego pojmowania świata. Niewidome małżeństwo, ich przodkowie i dzieci, bliźniacze wnuczki i chłopiec, który nigdy do końca nie odszedł, zabierają nas w podróż do różnorodności. Każdy z nich ma w sobie coś niezwykłego. Dziecko potrafi być tak precyzyjnym komentatorem rzeczywistości, że zadziwia dorosłych. Babcia może odnosić się do współczesności z ironią nabytą po latach wojennego cierpienia, ojciec gubi się w schizofrenicznych abstrakcjach, matka skrywa tajemnicę wyjątkowości córki, żona wybiera samotność aż po skrajne odrzucenie życia. Dzieje się w tej rodzinie wiele, często zaskakująco, bywa, że brutalnie i dosłownie do granic. A komentarze i puenty obserwatora (autora) sprawiają, że mieszają się kolory i doznania. Czerń niewidzenia i odchodzenia to tło dla rozbłysków zdarzeń i odczuć. Patrzymy na bohaterów czarnym okiem, które może dostrzec więcej niż dane jest to przeciętnemu człowiekowi, także temu obdarzonemu doskonałym wzrokiem. Z zewnątrz ludzie wyglądają inaczej, nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim charakterologicznie. Przeciętne zachowania okazują się być zbędne i nielogiczne, jeśli odrzeć je z emicjonalności i sprowadzić do praw natury. Świetnie czyta się książkę, która poddaje krytyce nasz byt, neguje sens zachowań, sprawdza życie pośmiertne do tkwienia w miejscu, które generuje pytania i wyjawia tajemnice prowadzące do konfliktu. Zawada troszczy się o bohaterów, podkreśla ich ból i wyjątkowość, ściera ich z dramatami, a jednocześnie nie przestaje ironizować. Kpina i lekceważenie są tutaj równie istotne jak chłodny osąd, który możliwy jest tylko wtedy, gdy obserwuje się zachowania bez wchodzenia w odczucia, z racjonalną cierpliwością. Jestem fanką Filipa Zawady, jego stylu, dystansu, który nagle potrafi się zmienić w emocjonalny cios. Woda, pies, blondyny, krzesła i motyle - wszystko ma u niego ogromne znaczenie, nic nie jest poboczne. A słowotwórczej zabawy całe połacie. Pisze wybitną polszczyzną, bawi się konwencją i zawsze pozostawia z pytaniami. Tutaj na przykład, aż chce się pytać o to, jak postrzegaliśmy nas samych i nasze rodziny, ludzkie gromady zamknięte w drzewie genealogicznym, gdybyśmy mogli spojrzeć na siebie innym okiem. Nie ludzkim, lecz zewnętrznym, mądrym i obiektywnym, rzeczowym i dalekim od emocjonalności. Pokochałam tę książkę i bardzo polecam wejście w jej niezwykłą perspektywę. Katarzyna dziękuję Wydawnictwu Znak