FILM NA ŚWIECIE, Nr 307-308/1984 – kino polskie: Zbigniew Cybulski, kino jidysz, Pola Negri, Roman Polański, Bolesław Matuszewski, Władysław Starewicz

TROCHĘ BLASKU: WSTĘP 1. Niniejszy zeszyt „Filmu na świecie” wiąże się z dwoma wydarzeniami. Pierw­szym z nich jest czterdziestolecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, więc dobra okazja, żeby zastanowić się nad naszym kinem. Drugim — doroczne, tym razem w Rybniku, Ogólnopolskie Seminarium Dyskusyjnych Klubów Filmowych właśnie o filmie polskim. Oczywiście, ten zeszyt "Filmu na świecie” nie jest zbiorem materiałów semina­ryjnych, lecz indywidualną inicjatywą redakcji, opracowaniem samodzielnym i lek­turą dodatkową. Mam nadzieję, że Czytelnicy przyjmą życzliwie ten mały alma­nach kina polskiego, że każdy znajdzie coś, co go zainteresuje lub mu się spo­doba. 2. Zakres tematów wyprowadziliśmy poza okres czterdziestolecia powojennego i rozciągnęliśmy na całe kino polskie, od jego zarania. Tak zrobiliśmy z kilku powo­dów. Cechą charakterystyczną Polaków jest coś, co zwykło się nazywać pamięcią i świadomością historyczną; tego faktu nie można przeoczyć, zwłaszcza gdy chodzi o zjawiska artystyczne. Film polski, mimo przerw, mimo ewolucji artystycznej i technicznej, mimo na­wet zmian w myśleniu i podejściu — zachowuje ciągłość. Kino powojenne nie zaczęło się od zera. Łącznikami między przeszłością i współ­czesnością byli między innymi filmowcy, którzy mieli już dorobek zrealizowany przed rokiem 1939. Wreszcie, a to najważniejsze — takie ujęcie daje rozległą perspektywę, pozwala dostrzec to, co się powtarza, i to, co jest jednorazowe. Kino polskie, przynajmniej w swych ważnych osiągnięciach, było ściśle zwią­zane z życiem narodu. I zawsze, pośrednio lub bezpośrednio, wprost lub aluzyjnie odbijało to, co najlepiej wyrazić słowami Eklezjasty: Jest: „ ...czas milczenia i czas mówienia. Czas miłowania i czas nienawidzenia. Czas wojny i czas pokoju”. 3. Niniejsze opracowanie składa się jakby z jedenastu rozdziałów, względnie tema­tów czy haseł. Są one różne, punktem wyjścia jest bądź nazwisko filmowca, bądź zjawisko filmowe. Mimo różnorodności chronologicznej i tematycznej, mają wspól­ną cechę: to doniosłe fakty w polskiej kulturze filmowej, tak doniosłe, że stały się naszym twórczym wkładem w powszechną historię kina. Przyjmując taki punkt widzenia, uważny Czytelnik może zgłosić choćby nastę­pujące zastrzeżenia: dlaczego w okresie międzywojennym pominięto postać tak ważną, jaką jest Józef Lejtes? dlaczego w okresie powojennym pominięto postać tak ważną, jaką jest na przykład Andrzej Munk? Odpowiedź jest prosta. Do niektórych najważniejszych wydarzeń kina polskiego będziemy wracać. Jeśli chodzi na przykład o Józefa Lejtesa, opracowaliśmy o nim zeszyt monograficzny piórem Jacka Cybusza, nie było więc potrzeby powtarzać materiałów. I po drugie — niniejszy „Film na świecie” jest jakby małą skarb­nicą kina polskiego. Małą, to znaczy nie pełną, nie wyczerpującą. Im więcej takich opuszczeń odczuje Czytelnik, tym lepiej dla kina polskiego, bo staje się to dowo­dem, że ta skarbnica jest większa, niż ją przedstawiliśmy. 4. Gdy po kilkumiesięcznej przerwie, spowodowanej stanem wojennym, „Film na świecie” zaczął się ponownie ukazywać, w zeszycie nr 281—282 zamieściliśmy de­klarację redakcyjną, z której godzi się przypomnieć urywek: „Sztuka filmowa jest bardzo różnorodna, także bardzo różnorodne są poglądy i opinie o tej sztuce. Dołożymy starań, żeby uchwycić tę różnorodność, która jest odbiciem różnorodności świata. Pośrednio sprowadza się to do przekonania, że róż­ne style myślenia i działania, poglądy i opinie nie tylko mogą, ale i muszą współ­istnieć ze sobą”. Wydaje mi się, a chciałbym, żeby moje zdanie podzielił i Czytelnik, że ten właśnie zeszyt „Filmu na świecie”, właśnie o kinie polskim spełnia naj­lepiej redakcyjną obietnicę. Bo jakaż jest w nim różnorodność tematów i spraw! Bolesław Matuszewski i Włodzimierz Puchalski, Pola Negri i Zbigniew Cybulski, Roman Polański i An­drzej Wajda, Władysław Starewicz i Ryszard Bolesławski, kino jidysz i sztuka operatorska. Także jakaż różnorodność autorskich ujęć i metod. Artykuły pisane z rygorem naukowym i eseistyka krytyczna, wspomnienia i próby interpretacji semiologicznej, analityka i publicystyka. Zrozumiałe, iż żaden z tematów nie został w pełni wyczerpany, zresztą nie o to chodziło. To tylko takim czy innym sposobem zasygnalizowanie zjawiska, zwróce­nie na niego uwagi, przypomnienie. Mimo to wiele tekstów, pisanych specjalnie dla "Filmu na świecie”, wnosi nowe fakty i przytacza niepublikowane dotąd mate­riały. Także stara się oświetlić sprawy w nowy sposób. ALEKSANDER LEDÓCHOWSKI [redaktor naczelny] * * * SPIS TREŚCI: WSTĘP Aleksander Ledóchowski — Trochę blasku BOLESŁAW MATUSZEWSKI Zbigniew Czeczot-Gawrak — Filozof i twórca dokumentu WŁADYSŁAW STAREWICZ Władysław Jewsiewicki — Władysław Starewicz Władysław Starewicz — Pamiętniki (fragmenty) Władysław Starewicz — Plastyka ożywiona POLA NEGRI Ireneusz Dembowski — Dwa oblicza Poli Negri Pola Negri — Życie i marzenia w filmie (fragmenty) RYSZARD BOLESŁAWSKI Marek Kulesza — Wędrowiec KINO JIDYSZ Jerzy Uszyński — O kulturze i kinie jidysz Rachel Ertel — DYBUK Richard Marienstras — DYBUK — realizm magiczny Ireneusz Dembowski — Wstęp do filmografii Nuta Węsierska — Filmografia WŁODZIMIERZ PUCHALSKI Tadeusz Chrzanowski — Włodzimierz Puchalski jakim go pamiętam Maciej Łukowski — Spotkania z Puchalskim Aleksander Ledóchowski — Bliski ZBIGNIEW CYBULSKI Kazimierz Kutz — ...Fale, które wracają ANDRZEJ WAJDA Andrzej Wajda — O filmie ROMAN POLAŃSKI Waldemar Piątek — Labirynt Jurij Łotman — Winny jest nóż OPERATORSTWO Jerzy Wójcik — Nie rzeźby DYSKUSYJNE KLUBY FILMOWE Jerzy Toeplitz — W służbie filmowej kultury