Dwadzieścioro czworo oczu

„Dwadzieścioro czworo oczu” Sakae Tsuboi to nie jest książka, którą się po prostu czyta. To książka, którą się przeżywa i nosi potem w sercu przez długi czas. Sięgnąłem po nią, kontynuując swoją podróż po regionach Japonii (w ramach akcji czytelniczej Japoniada). I przyznaje, nie spodziewałam się czegoś tak głębokiego – przejmującego studium ludzkiej natury wystawionej na próbę historii, pełnego czułości, ale i nieuniknionego, dojmującego smutku. Z fabuły – bez zdradzania kluczowych zwrotów – mogę powiedzieć, że: to historia młodej nauczycielki, która trafia do małej, odizolowanej społeczności i stopniowo buduje więź z dwanaściorgiem swoich uczniów. Z początku spotyka ją nieufność, a jej nowoczesne metody i otwarta postawa są odbierane z podejrzliwością. Jednak więź między nią a dziećmi szybko okazuje się czymś więcej niż relacją szkolną. To opowieść jest: o dorastaniu, które dokonuje się nie tylko po stronie uczniów, ale też po stronie nauczycielki, o wspólnocie, która kształtuje się poprzez codzienne drobiazgi, o tym, jak zmieniają się ludzie i miejsca na przestrzeni lat. Tsuboi prowadzi nas przez cykle sezonów, szkolne lata, rodzinne perypetie i powoli narastające napięcia czasów, które nieuchronnie wpływają na życie klasowej dwunastki. Dodatkowy wymiar tej powieści odkrywa się, gdy poznaje się choć trochę tło życia autorki. Sakae Tsuboi pochodziła z małej wyspy Shōdoshimy i sama znała realia prowincjonalnego życia – surowego, pięknego, splecionego z tradycją i zmaganiami zwykłych ludzi. Jej twórczość jest zanurzona w sympatii dla tych najmniejszych, zwyczajnych bohaterów – kobiet, dzieci, mieszkańców wiosek – i to właśnie daje jej powieści wyjątkowość. Tsuboi potrafiła pisać o codzienności z czułością, ale nigdy bezkrytycznie; widziała jej piękno, lecz i jej kruchość. „Dwadzieścioro czworo oczu” jest prawdopodobnie najczystszym wyrazem tej wrażliwości: opowieścią uniwersalną, a jednocześnie głęboko zakorzenioną w japońskim doświadczeniu początku XX wieku. To, co uderzyło mnie najbardziej, to ta niezwykła, słodko-gorzka aura. Autorka z niebywale buduję narrację z pozornie drobnych, codziennych wydarzeń: szkolnych figli, dziecięcych sekretów, nieporadnych prób pocieszenia ukochanej nauczycielki. Te momenty promiennej, niemal sielankowej beztroski są jak ostatnie jasne promienie słońca przed nadchodzącą burzą. I kiedy ta burza w końcu nadchodzi – w postaci wszechogarniającej biedy, społecznych nierówności, a wreszcie druzgocącej machiny wojennej – jej uderzenie jest tym boleśniejsze. Tsuboi nie epatuje patosem ani okrucieństwem; jej siła leży w subtelności. Największy ból kryje się w tym, co niewypowiedziane: w pustych miejscach, cichych domach, nagłych zmianach w spojrzeniach, które nie wymagają komentarza, by poruszyć najdelikatniejsze struny. Początkowo irytował mnie pośpiech narracji i mnogość postaci. Dwanaścioro dzieci to wyzwanie nawet dla uważnego czytelnika, a niektóre wątki zdają się urywać zbyt szybko, pozostawiając po sobie niedosyt. Z czasem zrozumiałem jednak, że ta pozorna fragmentaryczność jest celowa. Wojna i życie nie układają się w schludne, literackie konstrukcje. Są pełne zawieszeń, niedomówień, nagłych zwrotów i bezlitosnych cięć losu. I być może właśnie przez to historia Pani Ōishi jest tak autentyczna (przez dzieci nazywana Ōishi Ko­ishi a później też „Pani Płaczucha”). Jej łzy nie są słabością, lecz aktem odwagi: przyznaniem, że miłość do dzieci niesie ze sobą ból, którego nie da się kontrolować. To postać, która uczy, że empatia ma swoją cenę, lecz jest to cena, którą warto płacić. A teraz muszę napisać coś z perskektywy nauczyciela. Pracuję z dziećmi na co dzień. Wiem, jak wygląda to wyjątkowe, kruche połączenie między dorosłym a młodym człowiekiem, który dopiero uczy się świata. Wiem, jaką odpowiedzialność niesie każdy wypowiedziany przy nich wyraz, każdy gest, jak głęboko potrafią zapadać w pamięć wspólne drobne chwile. Czytając sceny pełne czułości, nieśmiałych uśmiechów i dziecięcej ufności, czułam to wszystko w sobie tak intensywnie, że momentami musiałam odkładać książkę. Historia Pani Ōishi była dla mnie nie tylko opowieścią literacką, ale czymś znacznie bardziej osobistym: przypomnieniem, jak ważna i jednocześnie jak delikatna jest rola nauczyciela, który wchodzi w życie uczniów tylko na chwilę, a mimo to zostawia w nim trwały ślad. Po zamknięciu tej książki nie czułam euforii, ale rodzaj cichej, refleksyjnej zadumy. To nie jest lektura, która bawi lub relaksuje. To lektura, która oczyszcza. Pozostawia w duszy ślad – obraz dwunastu par rozbłysłych oczu małych dzieci i jednej pary oczu nauczycielki, w których odbija się ich wspólny, utracony świat. „Dwadzieścioro czworo oczu” to piękny, choć bolesny hołd złożony pamięci, przyjaźni i niezłomnej ludzkiej czułości w czasach, które tę czułość próbowały zniszczyć. I może właśnie dlatego – jako czytelnik, ale też jako nauczyciel – będę ją nosić w sobie jeszcze bardzo długo.