Czernie

Jest jesień 1939 roku. Polskę przygniata klęska kampanii wrześniowej, Niemcy panoszą się w całym kraju i nie ma już żadnego spokojnego miejsca schronienia i ucieczki od okupacyjnej ponurej codzienności. Piękna Róża z dziesięcioletnią Zuzą starają się żyć spokojnie i wierzyć, że zaginiony we wrześniowych bojach mąż i ojciec żyje. Na wątpliwą osłodę mają do towarzystwa brata męża - lekarza i Żyda, który przywędrował z Austrii tylko po to, by ukrywać się w Polsce i narażać szwagierkę i bratanicę na śmiertelne niebezpieczeństwo. A bestialstwo i nieobliczalność Niemców z dnia na dzień rosną. W miarę postępu akcji wychodzą na jaw wieloletnie animozje między braćmi, stare konflikty rodzinne i dramat, jaki rozegrał się wiele lat przed wojną. Ale to obyczajowe tło jest tylko pretekstem do otwarcia oczu na inne, mroczne światy, istniejące poza naszymi zmysłami a być może w tylko głowach bohaterów. Różne kryzysowe sytuacje, jakie dotykają postacie skutkują pojawieniem się tajemniczej Czerni, która wabi, pulsuje, pochłania człowieka i przenosi jego psychikę w niewyobrażalne rejony. Te Czernie skojarzyły mi się nieco z Oceanem z lemowskiego Solaris, bo wygląda na to, że każdy człowiek doświadcza w ich wnętrzu innych wrażeń. To nie jest opowieść obyczajowa z elementami fantastyki. Chyba Autor poważył się na stworzenie moralitetu i uniwersalnej opowieści o grzechu, odkupieniu, wyrzutach sumienia, skutkach zmiany wiary i istocie człowieczeństwa. Konstrukcja książki opiera się na Dekalogu ale nie brakuje w niej też elementów chasydzkich wierzeń. Na pewno więcej w niej szatanów i dybuków niż aniołów. Jeden z braci - Jakub, ten oficer i ojciec Zuzy ma na sumieniu wiele złych uczynków. ale to nie znaczy, że ten drugi - Wiktor jest tylko i li świetlaną postacią. Tu napotkałam największą trudność i (w moim mniemaniu) wadę tej książki. Mianowicie jest tak "gęsta", emocjonalna, udziwniona wizjami z pogranicza snu i jawy, albo z wnętrza Czerni, że czytelnik chwilami staje bezradny wobec natłoku zdarzeń i przywidzeń. Tracisz na chwilę czujność - i już przepadasz w domysłach, czy to się dzieje naprawdę, czy działo się kiedyś, a może we śnie, albo w udręczonej wyobraźni w ramach ucieczki od upiornej okupacyjnej rzeczywistości? Oglądasz wizję baraków w obozie koncentracyjnym, maszyny do miażdżenia ludzkiego mięsa, nagle jesteś wraz z bohaterami ukrzyżowany na Golgocie, rozmawiasz z umarłą narzeczoną, jawią ci się upiory - zwielokrotnione dziewczynki, z których jedną trzeba ratować a druga chce zabić ciebie. I nie wiesz już kto został zabity a kto się zabił , kto kogo zgwałcił a może nikt nikogo - ech, wolałabym więcej dyscypliny i słownej ascezy w tych szeolowych majakach. No i język wydaje mi się trochę nieadekwatny wobec czasu opowieści. Rozmowy bohaterów, zwłaszcza wujka z dziesięcioletnią dziewczynką tchną nienaturalnością, sformułowania są zdecydowanie dwudziestopierwszowieczne. Mała Zuza wygłasza zupełnie dorosłe kwestie - tak, wiem, że na wojnie dzieci dorastają szybciej - ale te, i nie tylko te dialogi brzmią nader sztucznie. Tak, wiem też że nie żyłam w latach czterdziestych to skąd mogę wiedzieć; wystarczy mi jednak co nieco poznanych książek, dokumentów, świadectw epoki żebym wyczuła... brak wyczucia językowego twórcy. Ale mimo to Twórca ma bardzo wiele do powiedzenia i ta powieść jest tego dobrym przykładem. Nie mówi nic nowego o wojnie, ale stara się opowiedzieć coś ważnego o ludzkiej psychice i odnalezieniu się człowieka w swoim historycznym czasie. Dziękuję Dawidowi Gawałkiewiczowi i wydawnictwu Mroczne za możliwość przeczytania tej książki.